Афиша

Ханом больше, ханом меньше: как Зайдулла подселил «Двойника» в театр им. Камала

 6
Пьеса, написанная 20 лет назад, сюжет «Принца и нищего» в историческом антураже Золотой Орды, обречена быть актуальной

Мудрый правитель и жестокий поэт, ханский трон и смертельные заговоры, брутальные воины и томные девы — все это теперь есть в театре им. Камала, где накануне представили историческую легенду «Игезәк» («Двойник»). Новый спектакль по известной пьесе литератора и депутата Ркаила Зайдуллы «Хан hәм шагыйрь» поставил режиссер Рамиль Гараев. О том, какой получилась традиционная ноябрьская премьера, приуроченная ко дню рождения Марселя Салимжанова, в главном татарском театре, — в материале «БИЗНЕС Online».

Пьеса «Хан hәм шагыйрь», созданная ныне депутатом Госсовета и председателем Союза писателей РТ Ркаилом Зайдуллой в 2001 году, напоминает нам о романе Марка Твена «Принц и нищий»Пьеса «Хан hәм шагыйрь», созданная ныне депутатом Госсовета и председателем союза писателей РТ Ркаилом Зайдуллой в 2001 году, напоминает нам о романе Марка Твена «Принц и нищий»

Стилевая эклектика

Пьеса «Хан hәм шагыйрь», созданная ныне депутатом Госсовета и председателем союза писателей РТ Ркаилом Зайдуллой в 2001 году, напоминает нам о романе Марка Твена «Принц и нищий». Только в роли «принца» здесь выступает хан Золотой Орды Бирдебек, а в роли «нищего» — дервиш и поэт Ахмед Казани, похожий на него как две капли воды. По воле рока герои встречаются и меняются местами. Поэт бурно ратует за справедливость, хочет прекратить междоусобицы и объединиться с народом, но, взойдя на трон, тонет в собственной мести и крови.

С момента начала работы с театром им. Камала Зайдулла возвращался к своему тексту, часть изменений, по информации «БИЗНЕС Online», была внесена уже в разгар репетиционного периода. На пресс-показе «Игезәк» драматург с удовольствием принимал поздравления.

К безусловным удачам спектакля принадлежит сценография Лилии Хисматуллиной, выстроенная на эпатажном смешении эпох. Декорация дворца с рельефными арками, монументальный трон и богатые кафтаны Бирдебека напоминают о блеске Золотой ОрдыК безусловным удачам спектакля принадлежит сценография Лилии Хисматуллиной, выстроенная на эпатажном смешении эпох. Декорация дворца с рельефными арками, монументальный трон и богатые кафтаны Бирдебека напоминают о блеске Золотой Орды

Часть из них, бесспорно, является справедливой. К безусловным удачам спектакля принадлежит сценография Лилии Хисматуллиной, выстроенная на эпатажном смешении эпох. Декорация дворца с рельефными арками, монументальный трон и богатые кафтаны Бирдебека напоминают о блеске Золотой Орды. На него в виде кожаного плаща Танышбека накладываются лихие 90-е, а льняное платье Ханике (жены хана) и громкоговоритель, которым к правителю зовут дервишей, выглядят вполне современно. Стилевая эклектика делает картинку многомерной, не привязывая ее к определенному времени.

В качестве эмблемы рока художник презентовала кроваво-красную ткань, укрывающую пол, дворцовую стену и постамент ханского трона. Она же прикрывает софиты рук Александра Рязанцева (художника по свету), имитирующие лучи солнца и мерцание звезд. Отказ от брачного ложа, стола и иного реквизита, обусловленного сюжетом, обеспечил артистам свободу передвижения. Поэтому в узловых моментах интриги на сцене действует не только главная пара героев, но и их души: двое мужчин в белом изъясняются на языке выразительной пантомимы и танца модерн (хореограф Дамир Булатов).

За драматический нерв спектакля отвечает музыка Йусуфа Бикчантаева, молодого и талантливого композитора-авангардиста. Еще до открытия занавеса на зрителя обрушивается звуковая волна: национальная лейттема в электронной оправе звучит жестко и бескомпромиссно, лишая надежды на счастливый исход. Есть в бикчантаевской партитуре и лирические фрагменты — щемящая кантилена струнных (Ахмед Казани у трона), эпические «гусельные» переборы (монолог поэта), но они лишь оттеняют мрачный, напряженный тон музыки.

Эмиль ТалиповЭмиль Талипов

Ингредиенты и результат

Кажется, с такими ингредиентами спектакль должен держать зрителя до самого финала, но этого не происходит. Народную трагедию Зайдуллы, по меткой ремарке одного из гостей, будто поместили в пространство одного из провинциальных ТЮЗов, а на выходе ощущается некая недосказанность. В аннотации зрителю обещают спектакль «о человеке и его предназначении, о праве выбора и слепом роке, о политике и искусстве, о любви и красоте, которые, кажется, не в силах спасти мир». Такие произведения требуют не только действия, но и емких отвлечений, обобщений, через которые публика может осмыслить вечные проблемы и пути их решения. Этого режиссуре Рамиля Гараева катастрофически не хватает.

Отметим, что ставить «Хан hәм шагыйрь» еще несколько лет назад должен был сам главный режиссер театра им. Камала Фарид Бикчантаев. Но в итоге доверил это дело своему ученику 41-летнему Гараеву, на счету которого уже несколько самостоятельных работ. Правда, у его спектаклей всегда есть художественный руководитель — Бикчантаев. Иногда этот дуэт дает неплохие результаты: взять хотя бы «Улетные танцы» на малой сцене. Но на этот раз главреж был занят своей постановкой в Анкаре и подключился к работе лишь на заключительном этапе. Видимо, это сказалось и на конечном результате.

Единственная претензия на большое обобщение — монолог Ахмеда Казани, осознавшего, что на троне ничуть не лучше, чем в бедной обители. Но пока суть монолога затеняет броская харизма Рамиля ВазиеваЕдинственная претензия на большое обобщение — монолог Ахмеда Казани, осознавшего, что на троне ничуть не лучше, чем в бедной обители. Но пока суть монолога затеняет броская харизма Рамиля Вазиева

Гараев концентрируется на событиях пьесы, но не исследует их внутренние мотивы и результаты. Из-за этого трагедия о судьбе страны сводится к подмене правителя и банальной резне, в моменте, где на сцене хлещет кровь, особо впечатлительная публика ахает. Но это те немногие секунды, когда отвести взгляд от сцены действительно невозможно.

Единственная претензия на большое обобщение — монолог Ахмеда Казани, осознавшего, что на троне ничуть не лучше, чем в бедной обители. Но пока суть монолога затеняет броская харизма Рамиля Вазиева. Заслуженный артист РТ пылко декламирует текст в зал и явно ставит на внешний эффект, а не на проработку смыслов (к слову, в отличие от Танышбека — Эмиля Талипова, рефлексирующего над каждым словом). В других эпизодах это, правда, дает Вазиеву преимущество. Например, в ночном диалоге с Ханике, где поэт упивается своей властью.

Чувственный танец наложниц в исполнении Айгуль Шакуровой, Райхан Габдуллиной и Эльзы Муратхузиной. При этом главной леди спектакля остается Лейсан Файзуллина, с первой секунды разоблачившая обманЧувственный танец наложниц в исполнении Айгуль Шакуровой, Райхан Габдуллиной и Эльзы Муратхузиной. При этом главной леди спектакля остается Лейсан Файзуллина, с первой секунды разоблачившая обман

Главная леди и невидимая смерть

В целом в спектакле много удачных характерных, декоративных моментов — подпрыгивающая проходка дервиша, пытающегося натянуть ханские сапоги; реплика о «воспитанных и благородных вшах» в кафтане поэта; чувственный танец наложниц в исполнении Айгуль ШакуровойРайхан Габдуллиной и Эльзы Муратхузиной. При этом главной леди спектакля остается Лейсан Файзуллина, с первой секунды разоблачившая обман. Помимо яркой внешности, ее Ханике сочетает в себе кротость, силу и женскую мудрость, воплощенную в контрастных дуэтах с Казани.

Отдельного разговора требует открытый финал «Двойника»Отдельного разговора требует открытый финал «Двойника»

Отдельного разговора требует открытый финал «Двойника». В исходном варианте пьесы дервиша предсказуемо убивают. В спектакле герой предчувствует свою смерть, но зрителю ее не показывают, по крайней мере прямо. И у зрителя нет успокоения от свершившейся справедливости, ее можно додумать только в своей голове. Возможно, этого эффекта и добивались авторы.

Анастасия Попова
Фото: Андрей Титов

2022 ел

Ркаил Зәйдулла: «Мин куркуымнан куркам»

Без нинди чорда яшибез? Киләчәгебез өметлеме? Килеп туган вазгыять милләт язмышына, әдәбиятына, гомумән, киләчәгенә ничек тәэсир итәчәк? Бу һәм башка проблемалар хакында Татарстан Язучылар берлеге рәисе, Дәүләт Советы депутаты Ркаил ЗӘЙДУЛЛА белән әңгәмә.

– Ркаил абый, Татарстан Дәүләт Советының соңгы сессиясенең тарихка кереп калачагы бәхәссез. Шәхсән үзегез үзгәрешләр шулай тиз булыр дип көткән идегезме?

– Безнең Конституциягә үзгәрешләр кертүне күптән таләп итәләр иде инде. Шулай булгач, аны көтелмәгән хәл дип әйтеп булмый. Бу мәсьәлә дистә ел дәвамында сузылып килде. Республика җитәкчелеге Россиянең яшәү рәвешендә федерализмның әһәмиятен бик яхшы аңлый. Һәм бүгенге казанышларыбыз да федерализм принципларыннан азмы-күпме файдалана белү аркасында булды. Бу бит инде Мәнди анасына да билгеле: республикалар, өлкәләр икътисадый яктан көчле икән, уртак дәүләт тә шулкадәр үк көчле була. Бөтен идарә җепләре дә башкала кулына тупланып беткәндә, моның нинди нәтиҗәләргә китерәсен тарихтан беләбез. Республика, РФ Конституциясенә теркәлгән дәүләт буларак, иң мөһим вәкаләтләрен югалтты. Моңа ни диясең? Инде республика җитәкчесенең атамасына килгәндә… Бүтән республикаларда ул атама күптән бетерелгән иде инде. Илдә бер генә президент булырга тиеш, дигән сүз, бер уйласаң, көлке яңгырый. Мондый дәлил буламыни? Һәр спорт клубының үз президенты бар! Мин мәктәптә укыганда бер тәртипле пионерны Интернациональ дуслык клубы президенты итеп билгелиләр иде. Соң, Татарстан Президенты белән Россия Президентларын кем генә бутый ала? Без аңлыйбыз, төптә, әлбәттә, Татарстанның, татар дәүләтчелегенең дәүләти атрибутларын тартып алу, символларыннан ваз кичтерү ята. Гомумән, милли республикаларның булуы гына да  Мәскәү сәясәтчеләренең күбесенең эчен пошыра. Әйтерсең, Россия унитар дәүләт булса, өскә бәхет ишелеп төшәчәк! Без көрәшеп, тартышып карадык, әмма Мәскәү бит ул күз яшьләренә ышанмый. Алар көч-кодрәткә генә хөрмәт белән карый. Ә көч дигәнең бездә юк икән…

Замана катлаулы, әлбәттә. Тик бит бердәм булыр өчен бер-береңне хөрмәт итәргә дә кирәк. Кычытмаган җирне нигә кашырга? Хикмәт исемдә генә дә түгел. Инде «президент» сүзенә шул чаклы каныгалар икән, ярар, алыштырабыз;  ахыр чиктә «рәис» тә шул ук мәгънәне аңлата. Иң мөһиме, аның вәкаләтләре булсын! Хәзер бит иң вак-төяк мәсьәләләрне чишәр өчен дә Мәскәүгә йөгерәсе була; рөхсәт алырга, раслатырга, килештерергә… Без моны совет вакытында бер үттек бит инде. Хәер, хәзер ул заманнардан да арттырып җибәрделәр бугай. Өтек автономия хокуклары да юк хәзер. Ә бит фаразлыйсы да юк: шөрепләрне кысу, боргычлау дәвам итәчәк.

Күреп торабыз, федерализм турында телгә алучы да юк бүген, юкса бит аның төп шарты:  вәкаләтләрне чикләү, бер-береңә вәкаләтләр тапшыру.

Мин соңыннан булса да, сүз алып,  үз фикеремне җиткердем. Бу инде ятып калганчы атып калу кебек кенә булды, әлбәттә. Ләкин эндәшми дә калып булмый иде.

– Чыгышыгыздан соң сезне милли герой дип әйтүчеләр булды. Үзегез килешәсезме бу бәяләмә белән?

– Юк ла инде… Мин бит чыгышымда да, иманым камил, күбегез минем кебек фикер йөртә, дип әйттем. Ләкин аны чыгып әйтер өчен, бәлки, күпмедер кимәлдә кыюлык кына кирәктер. Мин сәясәтче түгел, фәкать шул гына. Депутатларның берсе «син ничек курыкмыйсың?» дип сораган иде. «Мин дә куркам, билгеле. Тик мин куркуымнан куркам», – дип җавап бирдем.

– Безнең киләчәк өметлеме?

– Өметсез – шайтан, диләр. Өмет иң соңыннан үлә, дип тә әйтәләр. Өметсез шайтан булып каласы килми, әлбәттә. Аннан соң дөнья куласа, әйләнә дә бер баса, диләр ич. Әле дөнья күләмендә әллә нинди үзгәрешләр булырга мөмкин. Гасырлар дәвамында татар яшәеше дәвам иткән икән (нинди генә фаҗигаләр кичермәгән безнең халык!), бүгенге сынауларны да исән-имин үтәрбез, иншалла. Ни генә әйтсәң дә, күбесе үзебездән тора. Умырткабыз сау булсын, без яңадан тураербыз. Төш, ядрә сакланса, халык теләсә нинди авырлыкларны да җиңеп чыга ул…

– Җанисәп нәтиҗәләре хәлебезнең гаять аянычлы булуын күрсәтте…

– Халык кимүенең төрле сәбәпләре бар. Ләкин төп сәбәпләрнең берсе барыбер балаларның аз тууы. Хәзер бит авылларда да гаиләдә бер-ике бала. Нинди артым, үрчем турында сүз баруы мөмкин?!  Без нәтиҗәләр дөрес түгел, өстәвенә пандемиянең дә үз өлеше булды, җан исәбен алучыларны өйгә кертмәүчеләр күп иде, дип күңелне юатырга булдырабыз анысы. Ләкин ул төп сәбәпләрдән түгел. Шул ук вакытта җан исәбен алуга төкереп карау да булмады түгел, булды. Милләтне билгеләгәндә «санаучылар» үзләрен бик иркен хис иткәнгә охшый. Бигрәк тә күрше-тирә өлкәләрдә.  Демография законнары буенча алай ук кимергә тиеш түгел идек. Әлбәттә, ассимиляция соңгы егерме елда коточкыч кимәлдә артты. Милли мәгариф системасы җимерелү аңа шулай киң юл ачты. Ләкин бит элекке тәҗрибә күрсәткәнчә, инде урыслашкан, тамырыннан аерылган кемсә дә гадәттә үзен барыбер татар дип белдерә. Хәер, хәзер аларның балалары, оныклары инде ул атамадан да ваз кичәргә мөмкин.

Башкортстанда шулай ук татарның кимүе аңлашыла. Анда, минемчә, административ ресурс үз эшен эшли. Мин бу турыда бер әңгәмәдә сөйләгән идем инде, кабатлап торасым килми. Җанисәп алуны үз көенә куйсаң, яки бернинди тыкшыну булмаса, барысы да үз урынына утырачак. Безгә татарның татар, башкортның башкорт булып калуы кадерле. Алар да, безнең кебек үк, авыр заманнар кичерә, инкыйраз аларга да яный. Әмма аларда милли үзаң бездәгедән көчлерәк шикелле тоела. Шунысы гына кызганыч: ул күп очракта татарга карата каршылыкка корылган һәм бу идеология аяныч нәтиҗәләргә дә китерергә мөмкин. Тугандаш халыкларның дошманлашуыннан Аллаһ сакласын!

Ләкин Башкортстанда татарларның кимүе, башка төбәкләр белән чагыштырганда, ул кадәр үк куркыныч түгел әле. Чаманы белгәннәр! Сембер, Самара, Түбән Новгород, Свердловск, Пермь өлкәләрендә татарлар саны бик күпкә кимегән. Мөмкин хәлме бу? Әйткәнемчә, демография законнары моңа каршы килә. Менә шуннан сорау туа инде: бу ялган аларга нәрсә бирә? Хәтерегездәме, имеш, Сталин, кеше юк икән, аның проблемасы да юк, дигән  бит, моны тулы бер халыкка карата да кулланырга мөмкин:  халык аз санлы икән, аны санламаска да, милли-мәдәни ихтыяҗына  игътибар итмәскә дә була. Нинди мәктәп? Нинди дәреслекләр? Нинди мәчет? Үз урыныгызны белегез! Шунысын да онытмаска кирәк: аз санлы халыклар бик тиз арада юкка чыга…  Шуңа мин ачыктан-ачык әйтергә мәҗбүр: соңгы җанисәп алуда халкыбызның саны кимү илдәге бөекмәмләкәтчел шовинизмның артуына да турыдан-туры бәйле.

 Киләчәктә халкыбыз язмышында Милли Шура кебек оешмалар нинди роль уйнаячак?

– Диванда ятып фәлсәфә сатучылар, «милләт өчен көрәшүче»ләр бик күп һәм алар татар конгрессын рәхәтләнеп сүгә. Бигрәк тә социаль челтәрләрдә, чөнки тышка да чыгып йөрисе юк. Соңгы еллардагы милли мәсьәләләргә кагылышлы митингларга ничә кеше чыга иде? Шул-шул… Мин конгрессның Милли Шурасы һәм бюросы әгъзасы да. Әлбәттә, бер оешма да камил була алмый, бөтен эшне башкарып та чыга алмый. Конгресс хәленнән килгәнчә тырышты. Ләкин ул бит халыкны арттыруда турыдан-туры катнаша алмый! Әйе, без нәтиҗә ясарга тиеш. Конгресс эшчәнлегенә яңа сулыш кирәктер, мөгаен. Тик кайсы өлкәдә генә ул кирәкми?

Язучыларга килгәндә, Конгресс канаты астында без бик күп төбәкләрдә халык белән очраштык. Монда, әлбәттә, халык күңеленә күпмедер рух өстәү, әдәби сүз ишеттерү турында гына сүз алып барып була. Мәсәлән, безнең «великолепная тройка» – Вахит Имамов, Ләбиб Лерон, Рөстәм Галиуллин Башкортстаннан кайтып кермәде диярлек. Дөрес, китапханәдә аз санлы халык белән очрашып зур нәтиҗәләргә өмет итү сабыйлык булыр иде, зур залларда очрашу мөмкинлеге исә бирелми. Ләкин ничек кенә сансызламасыннар, башкорт милләтчеләре нинди генә яңа ыру исемнәрен күтәреп чыкмасын, ул җирләрдә татар барыбер татар булып, башкорт исә үзе булып кала. Анда алар бер-берсен бик яхшы таный. Халык зирәк бит ул…

Конгресс эшен мин дә тәнкыйтьлим. Әмма тәнкыйтьләү җиңел ул, үзең эшләп күрсәтергә кирәк. Тәнкыйтьчеләр миннән башка да күп. Әлбәттә, әллә кайдагы Читаларда ансамбль әбиләренә милли костюмнар алып биреп кенә әллә кая ерак китеп булмый, яшьләр белән күбрәк эшләргә кирәк. Яшьләр белән эшләү мәсьәләсе шактый гына арткы планда кала бирә. Хәзер Милли Шураның бюросында яшьләр белән эшләү секциясен оештырырга булдылар. Нәтиҗәсе ничек булыр, чөнки яшьләрнең игътибарын яулау, яшьләрдә милли үзенчәлеккә басым ясап, ниндидер үзгәрешләр кертү шактый авыр. Чын татар җанлы яшь активистлар җитми. Минем кебек кайбер картлар яшьләрне инертлыкта, үшәнлектә гаепләргә маһир. Минемчә, бу дөрес түгел. Актив яшьләр бик күп. Тик ул активлык күбрәк акча эшләүгә кайтып кала. Табигый. Җәмгыятьтә акча культы хөкем сөргәндә милләт кайгысы артка чигенә. Аннан соң мәктәп мәсьәләсе бик мөһим. Татар теле һәм әдәбиятын предмет буларак та өйрәнмәгән кешедә татарлык ни дәрәҗәдә? Инде күбесенең әби-бабасы ук урыслашкан, гаилә тәрбиясе турында сүз дә юк. Татар җыры ишетсә дә хәтта чыраен сыта. Син аңа татарлыкны ничек аңлатасың? Дөрес, ниндидер могҗиза белән  алар арасыннан да сирәк-мирәк гаҗәеп татар җанлы кешеләр килеп чыга. Үзе татарча белми, татар дип җан ата. Алар хәтта безнең ишедән милләтчерәк тә була, андыйларны да беләм. Тел белми дип, аларны читкә тибәрергә ярамый. Татар әдәбиятының күренекле әсәрләрен, публицистиканы урысчага тәрҗемә итеп, урыс телле татарларга җиткерергә кирәк. Күңелендә татарлык уянсын, бәлки, борынгы әби-бабайлар телен дә өйрәнә башлар… Мине наивлыкта да гаепләргә мөмкин. Ләкин яһүдләрнең 20 гасыр тарихын искә төшерегез: бер наив кеше ике мең ел элек үлгән иврит телен өйрәнә башлый… Хәзер ул тел – Израиль дәүләтенең теле. Шунысын да онытмаска кирәк: яһүдләр үз  идеологиясен теләсә нинди телдә алып бара: Германиядә – немец, Англиядә – инглиз, Россиядә – урыс телендә.

– Язучылар берлегендә сез былтыр Әдәби тәрҗемә үзәген ачкан идегез. Эшләр ничек бара?

– Эшләр җайланып килә. Республика җитәкчелеге ярдәм итмәсә, үзебез генә әллә ни эш тә майтара алмас идек, билгеле. Мәсәлән, күптән түгел генә Төркиядә XX гасыр татар хикәяләре антологиясе нәшер ителде. Мин уйлыйм, төрек телендә китап чыгарабыз икән, ул Төркиядә нәшер ителергә, урыс телендә чыгарабыз икән, ул Мәскәүдә бастырылырга тиеш. Шул ук антология урыс телендә Мәскәү нәшриятында (ОГИ) басылып чыкты. Мөхәммәт Мәһдиевнең «Торналар төшкән җирдә» әсәре урыс телендә Мәскәүдә чыкты, хәзер шул ук нәшриятта типографиягә Әхәт Гаффарның хикәяләр җыентыгы китте. Безнең ниятләр зур.

– Әсәрләрне тәрҗемәгә нинди принцип белән сайлап аласыз?

– Хәзерге заманга күбрәк игътибар итәргә тырышабыз, нәшриятлар да хәзерге заман язучыларын чыгару ягында. Ул теләсә нинди илдә шулай икән. Монда тагын бер шарт бар, әйтик, сайлап алган татар әсәре тәрҗемәдә укырга кызыклымы? Сәнгать ягыннан да шактый югары кимәлдә булырга тиеш, башка халыкка да кызык булырга тиеш. Бездә исә татарлар өчен генә язылган, үзара гына укып була торган  әсәрләр шактый. Тарихка кагылышлы, шәхесләр турындагы әсәрләр кызыксыну уята. Мәсәлән, Төркиядә күптән түгел күренекле галим Надир Дәүләт вафат булды. Хатыны аның турында китап язган иде. Әле ул төрек телендә чыкмаган, без аны татар телендә бастырып чыгардык инде. Татарчага Төркиядә яшәүче милләттәшебез Раушания Алтай тәрҗемә итте. Хәзер шушы әсәрне төрекчәдән урысчага тәрҗемә иттек һәм ул шушы көннәрдә Мәскәүдә нәшер ителәчәк.

Азәрбайҗаннан шагыйрь Әкбәр Кошалы белән хезмәттәшлек итәбез. Ул Тукай шигырьләрен бик саллы китап рәвешендә Бакуда нәшер иткән иде. Аннары яшь шагыйрьләребезнең антологиясен азәрбайҗан телендә чыгарды. Хәзер исә Азәрбайҗанда татар хикәяләре антологиясе тәрҗемә ителә, без XXI гасырда язылган азәрбайҗан хикәяләрен татарчага тәрҗемә итәбез. Кунак ашы – кара-каршы, ди халкыбыз. Төрки халыклар арасында Азәрбайҗан әдәбияты – бик кызыклы һәм бай әдәбият. Шулай ук төрек хикәяләре җыентыгын да татар телендә бастырырга исәп бар.

– Язучылар берлегендә икенче ел рәис вазыйфасын башкарасыз. Сезгә бик катлаулы вакыт туры килде. Шушы вакыт аралыгында берлектә нинди үзгәрешләр булды?

– 4 мартта рәис булып сайлануга ике ел була. Үзем дә санап барам инде аны.

Рәис булып сайланганда эш планым тәкъдим ителгән иде. Шуларның 30 проценты гына гамәлгә ашса да, ул – бик зур нәтиҗә. Мин вәгъдә ителгәннең 30 процентын гына башкармаганмындыр дип уйлыйм.

Шәхсән үзем хуҗалык эшләре белән горурланам. Мин килгәндә түбәдән су үтә иде, түбәне көз көне үк яптырдык, хәзер подвалда зур эшләр бара, аннан икенче каттан башлап эчкә керәбез. Бинадан чыгып китмәс өчен, эшне этаплап алып барырга булдык. Ике күчү бер януга тиң, диләр бит, шундый югалтуларга дучар булмас өчен, әлеге юлны сайладык. Кайчак уңайсызлыклар була инде, нишлисең… Ләкин җыелышлар булып тора, Тукай клубы эшли. Берничә көн элек, мәсәлән, Йолдыз Шәрәпованың шигырьләрен укып ярышырга Казанның дистәдән артык мәктәбеннән, балалар бакчаларыннан бик күп балалар килгән иде. Яңадан мәктәпкә кайткандай тойдым үземне. Таныш гөрелте… Татар телендә!

Бу турыда мин озаклап һәм тәфсилләп сөйли алам, нәрсә яшереп торырга, мактанырга яратам инде…

– Элек сез әйткән подвал гөрләп торган, диләр, анда редакцияләр эшләгән. Ремонттан соң бинада ниндидер үзгәрешләр буламы?

– Берлекнең үз нәшриятын булдырасыбыз килә. Бу хакта гариза да яздык инде. Моның үз кыенлыклары бар. Язучылар берлеге бинасы – тарихи һәйкәлләр исемлегендә. Шуңа күрә һәр үзгәрешне мәдәни мирас объектларын саклау комитеты белән килештереп эшләргә кирәк. Бюрократик киртәләр шактый вакытны ала. Нәшрият  ул безнең зур эшебез булыр иде.

– Бәлки китапның да бәясе төшәр иде.

– Әлбәттә. Аның максаты да шул инде. Татарстан китап нәшрияты чыгарган китапларның бәясе мине бик борчый. 800–900 сум – бик зур бәя. «Нигә алай?» – дип сорасаң, мең төрле сәбәп табалар. Дөресен әйткәндә, соңгы елларда нәшер ителгән китапларда редакцияләү дә бик нык аксый. Редактор бит ул, урысча әйткәндә, штучный товар. Аларны әзерләргә кирәк. Нәшриятта буыннар эзлеклелеге юкка чыгарылды. Яшьләр бит өлкәннәр арасында гына үз эшенең остасы булып әверелә.

Гадәттә, безнең байларыбыз китап укымый. Китап укучы өлкән яшьтәге кешеләр, студентлар ул бәягә китапны сатып алмый. 12 мең сум пенсиягә яшәгән кешедә китап кайгысы булмавын да аңлыйм. Кайгысы да бардыр, тик аның ул кайгыны шатлыкка әйләндерергә матди чамасы юк. Китап укытуның төрле вариантларын уйларга кирәк. Электрон вариантка өстенлек бирергә дә инде вакыттыр.

– Язучылар корылтаенда кабат үз кандидатурагызны куячаксызмы?

– Ул турыда уйлаганым да юк. Әле бит бирелгән вакытның яртысына гына җиттем. Яшьләрдән мине алыштырырлык кешеләр булса, нигә ябышып ятарга? Тулысынча иҗат эшенә китәргә дә ярый. Мин бит начар язучы түгел идем (көлә).

Татар телен саклау һәм үстерү комиссиясе белән хезмәттәшлек итәбез. Үзем дә шул комиссиядә әгъза, Рөстәм Галиуллин да. Марат Әхмәтов булышлыгы белән моңарчы булмаган конкурс-бәйге үткәрдек. Инде шул ук бәйге яңадан башланды. Приз фонды гына да 7 миллион сумнан артык. «Татнефть» уртак конкурс үткәрү тәкъдиме белән чыкты. Озакламый мәдәният институты һәм цифрлы үсешкә ярдәм итү ассоциациясе белән берлектә конкурс игълан итәбез.

Конкурсларның булуы – үзе бер стимул. Моннан тыш балалар бакчалары, мәктәпләрдә укучылар белән очрашулар даими булачак. Бу – Мәгариф министрлыгы белән киңәшләшеп эшләнә торган эш. Әлеге очрашуларга йөрүче язучыларга гонорар түләү мәсьәләсен дә хәл иттек. Ярдәм итәргә торучы эшкуарлар да җитәрлек, шөкер.

– Февральдә Тукай премиясе буенча фикер алышулар башлана. Күптән инде премия бирү тәртибенә үзгәрешләр кертергә кирәк, дигән сүзләр ишетелә. Сезнеңчә, нинди үзгәрешләр кертергә кирәк?

– Иң беренче эш итеп аның суммасын арттырырга кирәк. Мин үз тәкъдимемне Рөстәм Миңнехановка яздым, ул риза булды. Тукай премиясенең күләме быелдан ике тапкыр арта, Аллаһ боерса, ягъни бер миллион сумны тәшкил итәчәк.

Туй үпкәсез булмый, әлеге премия тирәсендә ризасызлык һәрвакыт булды һәм булачак. Андыйларга мин генә ярдәм итә алмыйм. Премиягә тәкъдим итүнең үз кагыйдәсе бар, ул акка кара белән язылган, без аннан миллиметр да читкә китмәячәкбез.

 Узган ел иң өлкән шагыйрә Флера Гыйззәтуллинага премия бирелмәү ризасызлык тудырды. Быел ул янә үз кандидатурасын куячаклары турында хәбәр итте. Аның өчен бу дулкынлануларның эзсез узмаячагын аңлыйсыздыр.

– Мин үзем дә Флера Гыйззәтуллинаны яңадан тәкъдим итү ягында. Туксан яшьтән узса да, аның әле энергиясе ташып тора, кулыннан каләме төшкәне юк. Әгәр без аңа бу премияне бирми калабыз икән, шәхсән миңа бик үкенечле булачак. Мин бит аны картайган кешегә матди ярдәм булсын дип тәкъдим итмим, ул – чыннан да зур шагыйрь. Аның «Коллык зинданы», «Яну дәверләрендә» поэмалары искиткеч. Бүтән әдәбиятларда  поэма жанр буларак юкка чыгып бара. Аңа аерым бер төрле осталык кирәк. Флера апада ул бар. Аны самородок дисәң, үпкәли инде ул, ләкин төп хасиятен дә әйтми китә алмыйм: ул – искиткеч стихияле шагыйрь, сүз тылсымына ия; аңа бу сәләт Аллаһы Тәгалә тарафыннан бирелгән. Флера апа гомер буе эшләгән, ничә тапкыр премиягә тәкъдим ителеп тә, аңа бирелмичә калган, без бу хатаны төзәтергә тиеш. Дөрес, ахыргы сүзне идарә, аннары премия бирү комиссиясе әйтәчәк.

Кагыйдә буенча Тукай премиясе аерым бер әсәргә бирелә, ләкин шагыйрьнең иҗат юлы да исәпкә алынмый калмас… Менә әле генә Илһам Шакиров премиясен бирү комиссиясе утырышыннан кайттым. Анда да әлеге премия Флера Сөләйманова, Фердинант Сәлаховка үткән юлын, иҗатын исәпкә алып бирелде.

– Премия, дип дулкынланабыз инде без, әмма киләчәктә татар китабын укучы калырмы соң?

– Ата-аналары гариза язса, мәктәптә ике-өч дәрес татар теле, әдәбиятын укый бала… Син миңа нинди сорау бирәсең? Әйтик, өйдә әлегә татарча сөйләшәләр дә ди, ләкин татарча сөйләшү әле ул китап укырга өйрәтү дигән сүз түгел. Балачакта китап укымаган кеше соңыннан укымый инде гадәттә. Мәктәп булмаса, әдәбият юк, укучылар булмаса, язучылар юк. Безнең хәлләр аяныч икәнне танырга кала. Ләкин, алдан әйткәнемчә, мин бит – өметен җуймый торган кеше. Кайчан да булса үләбез дип хәзер үк егылып үләргәме? Дошман бит шуны көтә. Юк, без әле көрәшәчәкбез!

– Тарих кабатланучан, диләр бит. Хәзерге вакыт тарихның кайсы чорына туры килә?

– Татар тарихының бер чорына да туры килми. Без иң аянычлы чорда. Монда могҗизага гына ышанырга кала. Заманнар үзгәреп, тарих кисәк борылыш ясаса гына… Әлбәттә, үзебез дә, алма, пеш, авызга төш, дип тик ятарга тиеш түгел.

– Без күндәм халыкмы?

– Без – бик күндәм халык. Күндәм, сабыр. Сабырлык турында күпме мәкаль генә бар. Халыкның менталитеты шунда күренә. «Сабыр төбе – сары алтын». «Сабыр иткән  морадына җиткән». Бик бәхәсле мәкальләр. Дөрес, сабыр итеп морадына җитүчеләр дә бардыр, ләкин күбесе, морадына ирешмичә, сабырлыгын кочаклап үлеп тә китә.

– Иҗатыгыз ни хәлдә?

– Әлмәттә бер язучы яши. Тормыш тәҗрибәсе бик бай, иҗаты бер китапка

сыеп бетте. Аннан: «Иҗат ничек?» – дип сорыйлар икән. Бу, әйтмә миңа шул сүзне, дип ярсый башлый, имеш. Иҗат дигән сүзнең үзен күралмый башлаган! Чөнки инде яза алмый. Мин әле андый ук хәлдә түгел. Иҗат турында сорауларны тыныч кабул итәм (көлә.)

Башымда бер пьеса йөри. Әсәр бит ул иң әүвәл күңелдә языла, аннан соң гына кәгазьгә төшә.

Шигырьне исә күбрәк үзем өчен язам. Кайберләрен социаль челтәрләргә куям. Юбилей уңаеннан «Төштән соң» дигән китабым чыкты. Шунда соңгы елларда язылган шигырьләрем, робагыйларым да керде. Сатып алыгыз, дип әйтергә кыенсынам, чөнки бәясе – 720 сум…

Иң кызганычы,  конкурсларда, бәйгеләрдә катнаша алмыйм, чөнки аларның барысында да диярлек мин – жюри әгъзасы. Казан мэриясе хикәяләргә ике телдә бер конкурс үткәрде, анда минем жюрига да, оештыручыларга да бернинди катнашым юк иде. Шуннан хикәя яздым, беренче урын булды, әлбәттә (көлә.)

Әңгәмәдәш – Гөлинә Гыймадова

Резензия

Түбән Камада Ркаил&Рөстәм премьерасы: Шүрәлене тоту – милләт байлыгы белән сату итү

Түбән Кама театры Ркаил Зәйдулланың моннан 15 еллап элек язылган һәм озак вакыт театр папкасында яткан пьесасын чыгарды. «Интертат» хәбәрчесе авторның үзе белән бергә театрга барып, премьераны карап кайтты.

Түбән Камада Ркаил&Рөстәм премьерасы: Шүрәлене тоту – милләт байлыгы белән сату итү
Рузилә Мөхәммәтова

«Пачпортлы Шүрәле» – комедия һәм гади генә комедия дә түгел, фэнтези-кәмит. Урман кисүче агайлар бүгенге авылга Шүрәле тотып кайтсалар, әкияти комедия генә түгел, фэнтези буладыр инде.

Шүрәлесез татар театры юктыр ул. Балалар өчен булган спектакльләрне әйтмим дә, Камал театрында Туфан Миңнуллинның шүрәлеләрне авылга китергән «Җанкисәккәем»е 30 елга якын бара. Анда авыл кешеләре чын Шүрәлеләр белән мәш килә. Асылда алар, театр үзе язганча, «кешеләр тормышына милләтебезнең сафлыгын, сабырлыгын, тәртиплелеген, матурлыгын саклаучылар булып килеп керәләр».

Ркаил Зәйдулла белән Рөстәм Галиевның «Пачпортлы Шүрәле»сендә дә – Шүрәле белән авыл бәйләнеше, әмма монда сатира өстенлек алган, һәм, икенче катлам булып, бүгенгебезгә шаржлар ята.

Спектакль болай башлана: авылдагы ике күрше – Замир белән Луис – урманнан Шүрәле тотып кайталар. Ә Шүрәле белән нишләп була? Мәсәлән, аны зоопарктагы кебек күрсәтеп акча эшләргә мөмкин, дип уйлый берсенең үсмер улы. Ркаил Зәйдулланың җүнсез фантазиясе Шүрәлене хатын-кыз заты башкача да куллана ала дип уйлый. Шаша, минсиңайтим, авыл хатыннары Шүрәле күргәч – аны чиратлап кунакка йөртә башлыйлар. Ирләр утын кисүдән башкага ярамый, дип әйтергә телимедер инде автор – анысын бер Аллаһ белә, әмма шулай күрсәттеләр сәхнәдән.

Сүз уңаеннан, Шүрәле роленә дә театрның озын, чибәр егете куелган. «Иң яхшы ир-ат роле» номинациясендә «Алтын битлек» номинанты Алмаз Хөсәеновның бу – беренче Шүрәлесе түгел. Рөстәм Галиевның халык рәссамы Әхсән Фәтхетдиновка багышланган «Ияләр» биографик драма-эссесында да Шүрәле – Алмаз Хөсәенов. «Әлдермештән Әлмәндәр»дә – Әҗәл дә ул, «Таң вакытында» – Шагыйрь. Болары – сүз уңаеннан Алмаз портретына штрихлар.

Кыскасы, шул. Авылга Шүрәле кайтты, аны амбарга ябып куйдылар. Шүрәленең үзен япсалар да, сүзен ябып булмый – сүз, таралып, Казаннарга барып җитә, һәм, ялт итеп, авылга журналист туташ/ханым кайтып төшә. Шулай итеп бу вакыйга зурая, фәнни темага әверелә – симпозиумнар җыймакчылар. Ә икенче яктан Шүрәлене кешеләштерү бар – паспорт кирәк. Театрда аны «пачпорт» дип атыйлар. Шушы матавыклар барысы да, шактый кәмит итеп, ирония белән сурәтләнгән. Сүз белән дә, гамәл белән дә җәмгыятьтәге гаделсезлек, аның ялганга, көнчелеккә, комсызлыкка корылган булуы, телнең һәм традицияләрнең юкка чыга баруы күрсәтелә.

Спектакльнең декорацияләрен Россиянең атказанган рәссамы Сергей Скоморохов ясаган. Композитор – Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Юрий Чаплин. Сәхнә хәрәкәтләрен Айсылу Мирхафизхан куйган. Яктыртучы рәссам – Радис Гарипов.

Спектакль «Бердәм Россия» партиясенең «Россиянең кече шәһәрләре театрлары» федераль проекты ярдәмендә куелган.

Декорация кызыклы. Сәхнә уртасында – агач трактор. Әйе, үзе нәкъ трактор, үзен агачтан ясаганнар. Тракторның алгы өлешендә өстәл куелган, шунда ашап-эчеп тә алалар. Декорациянең тагын бер элементы – кул бармакларына охшатып ясалган абага сабаклары. Нәкъ Рөстәм Галиев стилендә инде – әллә сәламләшүне аңлата, әллә ниндидер башка хисләрне. Анысын аңлап бетермәдем, әмма бөтен артистлар аларны вакыт-вакыт күтәреп селкештереп алалар.

Көн кадагына суга торган сүзләр шактый спектакльдә – миңа кызык тоелды. Менә кайберләре:

«Сезнең гәзитегезне беләбез. Иң шәп гәзит ул – Казан базарыннан йомырка төреп кайтарганнар иде». Аңладым инде бераз басма гәзитләрнең кирәклек дәрәҗәсенә «төрттереп» алуыгызны, хөрмәтле артистлар һәм Ркаил Рафаилович, тик нигә бу авылда тавыклар күкәй салмый соң – шунысын гына аңлап бетерә алмадым.

«Туристлар өзелмәячәк, асфальт юл салыначак, отельләр ачылачак, аэропорт, вокзал, татар мәктәпләре эшләяәчк, татар садиклары… Барыбыз да татарча сөйләшәчәкбез». Әйе, җәмәгать, боларны безгә Шүрәле эшләп бирсә генә инде, үзебездән булмый.

«  Шүрәле бер кешенеке генә була алмый, ул – милләт символы.

– Символы сезгә булсын, Шүрәлесе – миңа».

«Монысын яздырып тормагыз яме, сеңлем, барыбер редакторыгыз бастырып чыгармый анысын».

«Тагын бер сөенеч бар – Шүрәлегә паспорт алып кайттым, хәзер ул – ил гражданины. Аны алу авыр булды, бирәселәре килми, бәлки, ул – берәр таҗиктыр, диләр».

«Эх Шурик, синнән дә кеше ясадылар… Безнең хәлгә калдың».

«Россия Федерациясе гражданинының эшләргә хокукы бар – Конституциядә шулай дип язылган. Ә кешечә яшәргә хокукы бармы?»

«Шүрәлене татар халкының бер этник төркеме дип тә атарга мөмкин. Татар булмыйча, чып-чын татар ул!»

«Соңгы тикшеренүләр күрсәткәнчә, Шүрәлеләр болгарларга кадәр үк монда яшәгән».

«Шүрәлеләрнең милли-мәдәни җәмгыятьләре оешты, гәҗит чыга башлады. Чын Шүрәле булуы ачыкланса, безнең Шүрәлене дә әгъза итеп алачаклар».

«Халык санын алганда, безнең Шүрәле милләтен кем дип яздырыр икән? Татар дип яздырыр».

«Тукта әле, бу – кеше хокукларын бозу була. Бәлки аның үзен керәшен дип яздырасы килер. Алар Христос туганчы ук чукынып куйганнар».

Спектакльдә менә шундый Ркаил Зәйдуллача очлы-төртмәле сүзләр күп. Рөстәмчә символлар-эмоцияләр күп. Һәм кем уздырыштан артистларның үзен күрсәтергә тырышуы. Тиешле чикләрдән чыкмыйча гына билгеле, арттырып җибәрмичә генә.

Ике күршене – Замир белән Альбертны – Равил Зәйнуллин белән Раушан Әсәтов башкара. Ике күршенең ике хатыны – Люция белән Ленизаны Татарстанның атказанган артисты Физалия Гыйниятуллина белән Нурсәнә Хөсәенова башкара. Авыл советы рәисе Роберт Кимеч – Татарстанның атказанган артисты Фарил Вафиев. Төп рольдә Алмаз Хөсәенов икәнлеген әйттем инде. Рольнең үзенчәлеге – Алмазга сүз ятлыйсы юк. Автор текстында «анаңны!» дигән бер сүз булган, ди. Ә Рөстәм Галиев «исәнлектә» дигән тагын бер сүз өстәгән. Калганы – Алмазның ымнары-ых-мыхлары.

Менә шундый спектакль. Азагы ничек бетә, дисезме? Шүрәле дә яши алмый торган җәмгыять бу, диләрдер, бәлки, авторлар. Шулай да, «анаңны» дисәләр дә, азакта өмет калдыралар, рәхмәт инде.

Бу хакта тулырак: https://intertat.tatar/news/tuban-kamada-rkail-rostam-premerasy-suralene-totu-millat-bailygy-belan-satu-itu-5861755

“Ашина” спектакле турында

Яшь режиссерлар фестивале белгечләре «Ашина» спектаклен карады: «Тирән хис җиткерәсез»

Яшь режиссерларның «Артмиграция» Бөтенроссия фестивале кысаларында Тинчурин театрында Илсур Казакбаев куйган «Ашина» спектакле күрсәтелде. Мәскәүдән килгән театр тәнкыйтьчеләре спектакль турында үз фикерләрен әйтте.

Яшь режиссерлар фестивале белгечләре «Ашина» спектаклен карады: «Тирән хис җиткерәсез»
Гөлүзә Ибраһимова

15-24 сентябрьдә Казанда яшь режиссерларның «Артмиграция» Бөтенроссия фестиваль-форумы уза. Санкт-Петербург, Түбән Новгород, Йошкар-Ола, Краснодар, Киров, Пермь, Новосибирск, Томск, Красноярск һәм Казанның яшь режиссерлары Казан тамашачысына үз эшләрен тәкъдим итә. Фестиваль Казанда беренче тапкыр үткәрелә. Бу чараның тарихы 2013 елда башланган. «Артмиграция» үз алдына Мәскәү һәм Санкт-Петербургтан читтә эшләүче яшь режиссерларның эшен Мәскәүгә китерү максаты белән оештырылган булган. 2022 елга кадәр ул Мәскәүдә үткәрелә, әмма аннары аны Россиянең төрле субъектларында үткәрергә карар кылалар.

Татарстан театрлары бу фестивальдә катнаша килде. Мәсәлән, 2020 елда өч театр спектакльләрен Мәскәүдә тәкъдим иткән иде. Быел исә фестиваль үзе Казанга килде.

«Артмиграция» кысаларында Тинчурин театрында Илсур Казакбаевның «Ашина» спектакле күрсәтелде. Спектакль Татарстан Язучылар берлеге рәисе Ркаил Зәйдулла пьесасы буенча куелган. Фестивальдә 40 яшькәчә катнашырга була, Илсур Казакбаев быел 38 яшен тутырган.

Режиссерның Казан театрларында куелган кайбер эшләрен искә алсак, «Ашина» Тинчурин театрында 2023 елның февраль аенда чыкты, 2022 елда Кариев театры сезонны аның «Ромео һәм Джульетта» спектакле белән башлады, 2020 елда шулай ук яшь тамашачы театрында «Озын-озак балачак» спектакле куелды.

Тәнәфессез 1 сәгать 40 минут барган спектакльдән соң, шул ук залда фикер алышу булды. Фикер алышуга шактый күп кеше җыелган. Артистлар, режиссер сәхнәдәге эскәмияләргә тезелеп утырдылар. Режиссерга фестивальнең дипломы тапшырылды.

«Интертат» сайтында Рузилә апа Мөхәммәтованың спектакль турында язмасы чыккан иде инде. Мәскәү, Архангельск һәм башка шәһәрләрдән килгән театр тәнкыйтьчеләренең фикерләрен яхшырак аңлар өчен, язма белән танышып чыгарга киңәш итәм. Шулай да кайбер җирләрен монда да язып үтәрмен.

«Үткәннәр шундый куркыныч була, алар турында мистик көч, халык легендалары һәм башкалар аша гына сөйләргә ярый»

Һәр спикер диярлек җан өшеткеч суык җил тавышына, кар явып торганда, телогрейка кигән кешеләрнең «40 көн торган эсседә» печән чабуын искә алды. Мәгънәсезлек кебек. Тик ул вакытта – Сталин заманында – мәгънәсезлекләр булмаганмы? Һәр спикер бу күренешне үзенчә аңлаган. Бу турыда «мәгънәсезлек», «чарасызлык», «мәҗбүр булу» диделәр. Бу сүзләрнең барысы шул вакыт турында түгелме? Баштан ук әйтеп куям инде, бу хисне тотып торып булмый, төрле зур шәһәрләрдән килгән белгечләрнең татар спектаклен мактавын тыңлау – шундый горурлык.

Фестивальнең эксперты Мәскәүдән килгән театр тәнкыйтьчесе Павел Руднев яшь тәнкыйтьчеләр лабораториясе вәкилләренә сүз бирде. Беренче булып Санкт-Петербургтан Полина Никитина торып басты. Ул спектакльнең мистик ягына, ул вакыттагы ачы авырлыкларның сихри көчләр, әкият, риваятьләр аша сөйләнүенә басым ясады, чөнки бу – мистик драма.

Ашина – мистик җанвар. Ул геройларга үзләре турында сөйләргә рөхсәт бирә. Монологлар допрос формасында лампа алдында сөйләнә. Үткәннәр турында сөйләргә сихри көч рөхсәт итә. Тарих турында сөйләгәндә мондый тенденция бар. Үткәннәр шундый куркыныч була, алар турында мистик көч, халык легендалары һәм башкалар аша гына сөйләргә ярый.

Сталин сурәте сәхнәдә килеп чыккач та, «Нигә шулай маңгайга бәреп әйтергә инде?» дип уйладым. Репрессия турында без әкият аша сөйлибез, ә чынлыкта бернинди зомби да, аждаһа да юк, ә бу – ир-ат булган. Явызлыкны кешеләр эшли, – дип уртаклашты ул уйлары белән.

«Мондый спектакльләр өчен фестивальләргә йөрисе килә»

Архангельскидан Мария Атрощенко Әдилә Хәсәнова башкарган гарип бала йөзендә ниләр аңлавын сөйләде.

Мондый спектакльләр өчен фестивальләргә йөрисе килә. Беренчедән, төп герой – авыру егет – метафора кебек. Аның гәүдәсе иркен хәрәкәтләнә алмый, ул сыгылмалы түгел. Соңыннан ул гәүдә сыгылмалы, иркенгә әйләнә. Ул егетнең халәте безнең акыл халәтнең метафорасы түгелме? Безнең тарихта булган фаҗигане, авыр үткәнебезне кабул итәргә теләмәү ул гәүдә аша күрсәтелмиме? Ә финалда тәннең ирекле булу безне сыгылмалы булырга чакыру түгелме? – дип сөйләде ул.

Краснодардан килгән Анастасия Громовикова да күңеленә тигән урыннар турында сөйләде. «Тарихны бик лаеклы дәрәҗәдә күрсәттеләр», – диде ул.

Мәскәүдән Елизавета Авдошина бу темага спектакльләрнең күп булуын, әмма барыбер аларның да җитмәвен әйтте. Халыкка җиткерә алган хиснең ни дәрәҗәдә тирән булуын, режиссерның талантын ассызыклады. «Сезнең театр белән шушы спектакль аша танышуыма мин шат. Мин көтмәгән идем. Бу темага шундый тирән сөйләшү булды. Бу теманы гадиләштерүе җиңел, әмма сез тирәнтен бирдегез», – диде ул.

Спектакльдә геройлар һәрвакыт хәрәкәттә. Бер герой монолог сөйләгән вакытта да, калганнар гел хәрәкәттә. Бию өлешенә фикерне Мария исемле белгеч әйтте. «Спектакль тәмамлангач, миннән бию турында сорадылар. Ә мин аны сизмәдем. Хәзер уйлап утырам. Анда бик күп бию иде. Бу – иң зур комплимент. Яхшы куелган бию күзгә бәрелми. Хәрәкәтләрнең салмак булуы спектакльнең мөһим бер өлеше иде. Хәрәкәтләр ясалма түгел иде», – диде ул.

«Милли республикаларда репрессия турында сөйләгәндә, яраларның тагын да тирән булуы сизелә»

Альбина Хөсәенова спектакльне кабаттан караганнан соң булган хис-тойгыларын сөйләде.

Мин бүген спектакльне кабаттан карадым һәм үзем өчен яңалык ачтым. Кешелек – явызлыкның үзе. 4 миллион доносны Сталин язмаган бит, безнең туганнар, кешеләр язган. Явызлыкны кеше үз кулы белән эшли. Бала бар. Бу бала үзенчәлекле. Андый баланың аңына тәэсир итә алмыйбыз, аның үз дөньясы бар. Физик мөмкинлекләре чикләнгән булса да, аның дөньясы иркен. Ул табигатьне ничек бар – шулай кабул итә, аның өчен барысы да гади һәм аңлаешлы. Соңыннан аның үзгәрүен күрәбез. Телогрейканың заманча курткага алмашуы да – бүгенге заман белән бәйләнеш. Без бүген дә балаларны үзебез ясыйбыз, – диде ул.

Театраль тәнкыйтьче Нияз Игъламов та спектакльнең көчле, аңлаешлы булуын әйтте. «Тарихны әле дә белмибез. Бу спектакль – тарихны күрсәтүнең бер ысулы. Бик зур рәхмәт», – диде ул.

«Милли республикаларда репрессия турында сөйләгәндә, яраларның тагын да тирән булуы сизелә. Без репрессияләнгән милли лидер исемен йөрткән театрда утырабыз. Спектакльдә донос язучы да, җәзага тартылучы да – бөтен кеше бер дилбегәдә, – диде Павел Руднев, алдагы фикерне дәвам итеп.

«Миндә барысы да диалоглар аша бирелә, ә аларда монологлар булып чыкты»

Аннан сүз режиссер, артистлар, пьеса авторына бирелде. Илсур Казакбаев рәхмәт сүзләрен җиткерде.

Мондый фестивальдә катнашу энергия бирә. Төрле фикерләр ишетәбез, ниндидер идеяләр дә барлыкка килә. Үзебезне күрсәтә, ишеттерә алган өчен бу фестивальгә бик зур рәхмәт. Бу – зур мөмкинлек. Актерларга, театрга, авторга рәхмәт. Фикерләрегез өчен рәхмәт, – диде ул.

Актерлардан сүзне Илфак Хафизов әйтте.

Рольгә кергән саен, без үзебез өчен яңалык табабыз. Бик вак булса да, ул бик тирән әйберләр була. Бу спектакльне мин көтеп алам. Ул көнне безнең дөнья туктый. Төннәр, көннәр, тәүлекләр буе эшләве рәхәт иде. Хәзер дә рәхәт. Бик күп җылы, рәхәт сүзләр ишетәбез. Без үзебез аңлыйбыз кебек, әмма тамашачы аңлыймы икән, дибез. Фикерне әйткәндә, аңлыйбыз. Җылы сүзләрегез өчен рәхмәт, – диде ул.

Ул, сәхнәдән төшеп, йөгереп барып, микрофонны пьесаның авторына тапшырды.

Нәрсә әйтә алам: Илсурга рәхмәт. Без аның белән 2 тапкыр очраштык, сөйләштек. Бу спектакль минем пьесаның мотивлары буенча куелган дияр идем. Миндә барысы да диалоглар аша бирелә, ә аларда монологлар булып чыкты. Күп сүзләр минеке, тик бу – режиссер спектакле. Актерларга искиткеч эшләре өчен рәхмәт, – диде Ркаил абый Зәйдулла.

Уйлар бер – ул заманда, бер хәзергесендә булды. Кайбер артистларны, мәсәлән, Резедә Сәләхова, Зөлфәт Закировны мондый (кырыс димме соң) рольләрдә күрү дә үзенчәлекле булды. Алар романтик, лирик рольләр аша миңа күбрәк таныш. Чыннан да татар спектакле турында шундый җылы сүзләр ишетүдән горурлык хисе ташып торды.

Бу хакта тулырак: https://intertat.tatar/news/yas-rezisserlar-festivale-belgeclare-asina-spektaklen-karady-tiran-xis-itkerasez-5861507

Мәзәк

Яңа бүрек

Шагыйрь Роберт Миңнуллин беркөнне Язучылар берлегенә яңа бүрек киеп килә. Моңа барысы да игътибар итә. Ркаил Зәйдуллага да ошый бу бүрек. Киеп тә карый.

– Кара әле, миңа да таман икән бу. Синең баш та шундый зурмыни? – дип сорый ул бүрек хуҗасыннан.

– Әлбәттә, зур! Тик мин аны, синең кебек, башкаларга күрсәтеп кенә йөрмим, – ди дә Роберт Миңнуллин, яңа бүреген яңадан башына киеп куя.

 

“КУ” 05, 2018

Тулырак: http://kazanutlary.ru/news/ueny-chyny-berg/yana-burek

 

Косцы, волки и лютый сюжет

«Ашина» из Тинчуринского театра отправится по фестивалям?

Косцы, волки и лютый сюжет
Фото: предоставлено realnoevremya.ru пресс-службой Тинчуринского театра

Весенний спектакль «Ашина» театра имени Тинчурина попал в список всероссийского фестиваля молодой режиссуры «Артмиграция-Казань», его только что посмотрели эксперты премии «Золотая маска». Чем примечательна новая работа Ильсура Казакбаева по пьесе Ркаиля Зайдуллы?

Дождя нет уже 40 дней

Казакбаев в последние годы регулярно работает в Татарстане: вспоминаются «Белый пароход» в Атне и «Ромео и Джульетта» с «Долгим-долгим детством» в Кариевском.

Название указывает на тюркскую легенду о волчице Ашине, которая кормила и врачевала умирающего мальчика. Про это рассказывает Мирза (Аделя Хасанова), подросток с признаками детского церебрального паралича.

В оригинальном тексте он был здоров. Но текст Казакбаев ему оставил оригинальный — литературный, сложный, какой обычно и бывает у Зайдуллы. Слушать эти неестественные монологи нелегко. Вообще, в интервью «Татар-информу» Зайдулла даже сказала: «Сидел и думал — я ли это написал. Безусловно, это мысли, которые я хотел сказать. Но до постановки пьеса трижды изменилась».

Герои косят траву на островке, который скоро затопит из-за строительства Куйбышевского водохранилища. То есть действие происходит в середине 1950-х. Дед Зайдуллы, от которого он получил фамилию, умер в тюрьме в 1942-м, другой дедушка также сидел в лагере. Пьеса написана в начале нулевых. То есть во время, когда Зайдулла начал пробовать себя в драматургии, когда по просьбе Марселя Салимжанова поставил драму «Саташкан сандугач». С тех пор ее ни разу не ставили.

Сценограф Сулпан Азаматова аскетично выстраивает декорации из лестниц и блоков, а ближе к краю ставит огромный валун, напоминающий могильный камень. Больше запоминается яркий свет, который периодически вторгается в детстве (художник Илдар Шакиров). Словно бы герои не на острове, а на зоне. На это прямолинейно указывают и телогрейки. И это в солнцепек (дождя нет уже 40 дней).

Фото предоставлено realnoevremya.ru пресс-службой Тинчуринского театра

Волчица смотрит

Хореограф Ольга Даукаева через движение описывает и рутинный труд, и переполох, когда мальчик в очередной раз теряется. При этом образу Ашины (Гульназ Науметова) как будто не находится нужных движений. К примеру, в «Ромео и Джульетте» у Казакбаева был образ королевы фей Мэб, который был передан большой объем текста. Ашина ничего не говорит, ее функция — вызывать тревогу, а также сидеть с персонажем, который в правом краю сцены под одинокой лампочкой между коллективными эпизодами рассказывает свою историю.

Да, значительная часть спектакля — это монологи. Получается инсценировка наоборот: из драматургического текст превращается в прозаический, когда герой говорит о важных событиях жизни. В этом плане «Ашина» похожа на «Белый пароход», где значительная часть времени — это речь главного героя. Ну а в связи с образом волчицы (и детей волчицы) вспоминается «Плаха» Айтматова.

Но если в Камаловской постановке по киргизскому классику было видно противопоставление лютого человечества и любящего жизнь животного мира, то здесь Ашина полтора часа безмолвна. Ее последний монолог мало что добавляет в общий мрак. И, конечно, это не «Прощание с Матерой», с которой у пьесы схожа завязка. Никакого пасторального образа деревни здесь нет.

В 2021-м Тинчуринский показал эскиз спектакля на театральной лаборатории-семинаре «Алкыш». Поставил его Искандер Нуризянов, а играли Илгизар Хасанов, Ирек Хафизов, Харис Хуснутдинов, Зульфия Валеева. То есть актерский состав был другим.

Фото предоставлено realnoevremya.ru пресс-службой Тинчуринского театра

Все врут

Больше всего говорит Ибрагим (Зульфат Закиров), прошедший лагеря мужчина, потерявший родных, гадающий, кто же его предал. В спектакле много интриги, можно лишь сказать, что предадут практически все. Невинны только дети — Мирза и Мухаматвагиз (Айдар Закиров, то есть сын Зульфата). Но еще есть два друга Ибрагима. Уверенный в необходимости бороться со всякой дрянью председатель Сахау (Ильфак Хафизов). И юморной, неуклюжий Сабах (Салават Хабибуллин). А также умершая жена (Айсылу Мусаллямова) и неслучайно возникшая на острове почтальон Римма (Резеда Саляхова).

Чем дальше, тем больше Ибрагим узнает о своих друзьях. Все врут, у каждого есть мотивы, только ему от этого не легче. Даже светлый образ жены опорочен. К ребенку, которого он забрал после лагеря из детдома, у него нет любви, и тому есть объяснение.

Итог — у Ибрагима ружье, и всем несдобровать. Здесь Казакбаев выкручивает у зрителей нервы до предела. Это увлекательный спектакль, с яркими персонажами. Здесь даже частушки поют. Остается только не отвеченным вопрос, который Ибрагим выкрикивает в зал: за что ему все это? Потому что химия между персонажами сохраняется, мотивация понятна.

Но непонятно-непонятно, за что ему все это. У Ибрагима в биографии червоточин нет. В левой части возникает огромный портрет Сталина, как готовый ответ на любые темы про 1930—1940-е годы. Хорошо, мы получили еще один спектакль про ужасы репрессий, а когда будут спектакли про затопленные деревни? Тема сталинского террора регулярно возвращается на театральные подмостки, но, вероятно, в них должен появиться и новый смысл?

Финал спектакля туманен. В пьесе все заканчивалось достаточно хорошо. В cценическом варианте понять концовку тяжело. Но нельзя не обратить внимание, как ближе к коде Мирза идет купаться, его движения становятся плавными и красивыми. Возникает красота, и хочется больше красоты, рассказа о том, как в людях осталось что-то человечное в суровые годы. Но спектакль заканчивается.

Радиф Кашапов. Фото: пресс-служба Тинчуринского театра

ОбществоКультура Татарстан
Источник : 
https://realnoevremya.ru/articles/281585-ashina-rkailya-zaydully-v-tinchurinskom-teatre

Ркаил Зәйдулла

Шагыйрь, прозаик, драматург һәм пуб­лицист Ркаил Зәйдулла (Ркаил Рафаил улы Зәйдуллин) 1962 елның 23 гыйнварында хәзерге Чуашстан Республикасының Комсо­мол районы Чичкан авылында укытучы гаи­ләсендә туа. Башлангыч мәктәпне — туган авылында, урта мәктәпне күршедәге Чурачык авылында тәмамлаганнан соң, 1979 елда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга килә. Университетның соңгы курсларында укыган чакта ук республика яшьләр газетасы («Татарстан яшьләре») белән хезмәт­тәшлек итә башлый. 1984-1985 елларда Аксубай районының Иске Татар Әдәм Суы авылы урта мәктәбендә башлангыч хәрби белем укытучысы булып эшли. 1985 елның октябреннән 1989 елның июленә кадәр әүвәл «Яшь ленинчы» (хәзерге «Сабантуй») газетасында, аннары янәдән «Та­тарстан яшьләре» газетасы редакциясендә хезмәт юлын дәвам иттерә. Берара, тормышның көтелмәгән борылышларына буйсынып, Татарстан­ның Яшел Үзән районы «Бишнә» совхозында төзүчеләр бригадасы җитәк­чесе булып та эшләп ала.  1989 елда яшьләр өчен «Идел» журналы ачылгач, Р. Зәйдулла озак еллар анда  бүлек мөхәррире вазыйфасын башкара. 2009 – 2012 елларда Татарстан Язучылар берлегендә әдәби консультант булып эшли. 2017 елда бер ара “Гаилә һәм мәктәп” журналының баш мөхәррире булып ала. 2021 елның 3 мартында Татарстан Язучылар берлегенең XIX Корылтаенда Берлек рәисе итеп сайлана.

Мәктәп елларында ук каләм тибрәтә башлаган Ркаилнең беренче иҗат тәҗрибәләре — шигырьләре республика матбугатында 1977 елдан күренә башлый («Ялкын», № 11). Тора-бара ул «Яшь ленинчы» (хәзерге «Сабан­туй»), «Татарстан яшьләре» газеталарының, «Ялкын», «Казан утлары» жур­налларының даими авторларыннан берсе булып таныла, аерым шигырь цикллары, хикәяләре, юмористик язмалары «Идел» альманахы, «Чаян» журналы битләрендә дә дөнья күрә, ә 1984 елда яшь студент шагыйрьнең «Кояшлы күзләр» исемле беренче шигъри җыентыгы басыла. Әйтергә кирәк, аның шигырьләре җитмешенче еллар ахырында ук  җәмәгатьчелекнең дикъкатен җәлеп итә, татар шигъриятенең аксакалла­ры Хәсән Туфан һәм Сибгат Хәким әдәбиятка үзенчәлекле, зур өметләр баглаган шагыйрь килүен әйтеп чыгалар. Шагыйрьнең 1988 елда басыл­ган «Күрәзә», 1993 елда чыккан «Урыс кышын озату», 2005 елда дөнья күргән «Мәгарә» исемле шигъри җыентыкларын да әдәби тәнкыйть уңай каршылый, шагыйрь иҗаты егерменче гасырның соңгы унъеллыгында җәмгыять кичергән кискен үзгәреш шартларында барлыкка килгән хөр уй-фикер яңарышының татар поэзиясендәге уңышлы бер чагылышы итеп бәяләнә. «Күрәзә» китабы өчен Р.Зәйдулла 1990 елда яшь иҗатчыларның М.Җәлил исемендәге Республика яшьләр премиясенә лаек була.

Р.Зәйдулланың шигърияте — уйлы-фикерле, фәлсәфи-публицистик яңгырашлы шигърият. Шагыйрь тормыш үзгәрешләренә сизгер, бүгенгене халыкның, милләтнең тарихи үткәне белән тыгыз бәйләнештә үзенең дөньяга карашын, уй-фикерләрен поэтик образларда риторикасыз, ихлас күңел кайнарлыгы белән гәүдәләндерергә омтыла.

Р.Зәйдулла — проза, драматургия, әдәби тәнкыйть һәм публицистика жанрларында да үзенең сәләтен күрсәткән әдип. Прозада ул үзен бигрәк тә тарихи-милли хикәяләр остасы итеп таныта. Драматургиядә әдип киң җәмәгатьчелеккә «Саташкан сандугач» исемле драмасы белән билгеле. Бүгенге җәмгыятьтә бара торган тискәре процессларның яшь буынга ни­чек начар тәэсир итүен, аларның тормыштагы идеаллары югала баруын психологик планда тасвирлаган бу пьеса 2001 елда Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә куела һәм тамашачыларның мәхәббәтен казана. 2011 елда шул ук театрда куелган “Үлеп яратты” (реж. И.Зәйни) спектакле дә зур уңыш казана. Төрле сәхнәләрдә драматургның дистәдән артык  пьесасы куелды.

Р.Зәйдулла «Ил», «Татар таҗы» исемле проза китаплары өчен 2005 елда Татарстан Язучы­лар берлегенең Ф.Хөсни исемендәге әдәби бүләгенә лаек була.

Р.Зәйдулла — үткен каләмле, туры сүзле публицист. Татар милләте­нең тарихи язмышы һәм бүгенге хәле, дин, тел, мәдәният һәм милләт алдына килеп баскан башка бик күп төрле мәсьәләләр аның һәрвакыт игътибарын үзенә җәлеп итә, ул аларның берсенә дә битараф түгел, мөмкинлеге булган саен аларга матбугат аша үзенең мөнәсәбәтен бел­дерә бара.  Моның өстенә Зәйдулла үзенең укучыларына әдәбият мәсьәләләренә һәм сәнгать ке­шеләре иҗатына багышланган күпсанлы мәкаләләре һәм тәнкыйди яз­малары белән дә таныш.

Китаплары азәрбәйҗан, башкорт, төрек, урыс, чуаш телләрендә дөнья күрде, аерым әсәрләре инглиз, француз, үзбәк, якут телләренә тәрҗемә ителеп, төрле басмаларда нәшер ителде. Шулай ук баш­ка телләрдән татарчага үз шигъри тәрҗемәләре, проза әсәрләре бар.

Р. Зәйдулла — 1988 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъ­засы.

Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2007)

Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе иясе (2010)

Татарстанның халык шагыйре (2019)

 

ТӨП БАСМА КИТАПЛАРЫ

Кояшлы күзләр: шигырьләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1984. – 64 б. – 3500 д.

Урыс кышын озату: шигырьләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1988. – 80 б. – 3600 д.

Күрәзә: шигырьләр һәм поэмалар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1993. – 151 б. – 1500 д.

Ил: хикәяләр, әдәби-публицистик мәкаләләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2000. – 336 б. – 3000 д.

Татар таҗы: Х.ХVIII гасырларда яшәгән олуг кешеләр турында нәни хикәяләр. – Казан: Мәгариф, 2004. – 103 б. – 3000 д.

Мәгарә: шигырьләр, поэмалар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2005. – 351 б. – 2000 д.

Ташка ордым башны: хикәяләр, эсселар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2008. – 383 б. – 3000 д.

Меч Тенгри: рассказы, повести, эссе, заметки. – Казань: Татар. кн. изд., 2016. – 880 с.

Янды сөю чатырлары: шигырьләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2018. – 175 б. – 1200 д.

Сунар: хикәяләр, бәяннар, публицистик язмалар, мәзәк хәлләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2020. – 638 б. – 1200 д.

Төштән соң: шигырьләр, поэмалар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2022. – 559 б. – 1200 д.

 

ИҖАТЫ ТУРЫНДА

Миңнуллин Т. Шигырь язарга өйрәтәм // Казан утлары. – 1983. – № 5. – 173–175 б.

Г ы й л ь м а н о в Г. «Күрәзә» // Соц. Татарстан. – 1988. – 12 авг.

К о р б а н Р. Күрәзәче // Шәһри Казан. – 1990. – 26 окт.

Ш ә м с и С. Ил гаме // Идел. – 2000. – № 4. – 37 б.

З а һ и д у л л и н а Д. Тәңре кылычы кайчан иңә? // Мәдәни җомга. – 2000. – 18 июль.

С а ф и н а Н. Ил турында «Ил» китабы // Казан утлары. – 2000. – № 12. – 140–144 б.

Х у җ ә х м ә т Ф. Сандугачлар саташмасын // Мәдәни җомга. – 2001. – 22 июль.

С и р а җ и И. Киләчәгебезне үткәннәрдән эзлик // Татарстан яшьләре. – 2004. – 17 июль.

Н и з а м е т д и н о в а М. Узганыбыз – гүзәл дастан // Татар иле. – 2004. – №28 (июль).

А к м а л Н. Татар таҗын йөрткән шәхесләр // Мәдәни җомга. – 2004. – 13 авг.

Б а т у л л а Р. «Мәгарә»дә ниләр бар? // Р.Батулла. Әсәрләр. – 2 том. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2007. – 96–106 б.


 

Ркаил Зайдулла: «Самая большая беда – цензура сидит в самих писателях»

Председатель Союза писателей РТ Ркаил Зайдулла и культурный обозреватель «Татар-информа» Рузиля Мухаметова обсудили актуальные проблемы современной татарской литературы. Почему старшее поколение писателей не понимает молодых авторов? Когда заработает издательство «Язучы», будет ли у союза свой литературный фонд?

Ркаил Зайдулла: «Самая большая беда – цензура сидит в самих писателях»
Ркаил Зайдулла: «Союз писателей должен быть трибуной для защиты наших национальных интересов, для пропаганды татарской литературы»
Фото: © Салават Камалетдинов / «Татар-информ»

Народный писатель Татарстана, депутат Госсовета РТ Ркаил Зайдулла возглавил Союз писателей Татарстана в марте 2021 года. Традиционно новый глава творческого объединения представил свою программу, в которой было 18 пунктов. За прошедшие два года какие из них удалось реализовать, а какие проекты потребуют больше времени? В очередном интервью мы говорили об этом, а также в целом о ситуации в татарской литературе. Сейчас в здании Союза писателей идет ремонт. Поэтому разговор начался с темы ремонта.

– Это у нас получается капитальный ремонт. Ходил к Президенту (Раис Республики Татарстан. – Авт.), попросил помочь. Потому что крыша у нас сильно протекала. Фундамент тоже укрепили, так как на стенах появились трещины. В подвале среди мусора нашли даже замурованную комнату…

Без скелетов, надеюсь?

Я тоже немного боялся, что такое может быть. Потому что в свое время зданием пользовалась ЧеКа. Но комната полностью завалена, внутрь не зайдешь. Все это расчистить, выгрести – нужны огромные деньги, где их взять? Менять систему отопления… Тут у нас главное – закончить уже начатое, потому что стройматериалы ужасно подорожали. Хорошо, что крышу успели покрыть и подвал сделали. Теперь само здание надо привести в порядок снаружи и сделать внутреннюю отделку. Сейчас такое время, ничего заранее нельзя сказать.

Здание до революции строили очень умные люди и чтобы на века. В советское время раз за разом ремонтировали так, что вентиляционные шахты просто пропали – их замуровали.

Подвал можно будет использовать в дальнейшем?

Там мы две комнаты объединили, вместо стены между ними оставили просто арку. С удовольствием отдал бы молодежи… К сожалению, таких активных, горящих желанием молодых писателей-поэтов я не вижу… Нет их. Не хватает фанатиков литературы. Вот думаем теперь. Может быть, бильярдную там сделать. Раньше в союзе был бильярдный стол – я помню его, сам даже играл, – но он куда-то «ушел». Раньше ведь писателей в союз приходило много, и пишущих среди них было много. Сейчас членов союза много, пишущих мало. Мы уже с каких пор пытаемся открыть при союзе книжное издательство «Язучы». Может быть, в подвале его и сделаем. По-разному строим планы…

«Само здание надо привести в порядок снаружи и сделать внутреннюю отделку. Сейчас такое время, ничего заранее нельзя сказать»

Фото: © Салават Камалетдинов / «Татар-информ»

Когда начался ремонт, наверняка почувствовал гордость – ну вот, что-то делается…

В Париже на французском языке вышел роман Розы Туфитулловой «Гульсум». До этого был издан в Турции на турецком и на русском, конечно. Антологии современных татарских рассказов на азербайджанском, русском, турецком и французском языках. В Баку, в Москве, в Анкаре, в Париже… Гордость почувствовал за нашу литературу. А ремонт… Он тоже, конечно, важен. Но не самое главное, я бы сказал.

Ркаил, ну что, пройдемся по 18 пунктам твоей программы?

Так и думал, что ты ее хочешь обсудить… Хорошо, давай. Но я конкретно по пунктам не готовился, расскажу как есть. Естественно, ее на все 100 процентов не получится реализовать. Но за два года довольно много сделано… В следующие два года наверняка удастся еще какую-то часть выполнить, я надеюсь…

Я еще раньше говорил: если даже 30 процентов из сказанного будет сделано, это уже большое достижение. Союз писателей должен быть трибуной для защиты наших национальных интересов, для пропаганды татарской литературы и в республике, и за рубежом. Вот этот пункт всегда помню.

На этой трибуне, кажется, ты один…

Нет, почему так говоришь? Мы составили план выездов, создаем мобильные группы и встречаемся с людьми – я этот план показал Президенту. И он выполняется. Встречи у нас проходят практически каждый день. Не только в Казани – Челнах, Альметьевске, наши писатели ходили в детские садики, и не единичные случаи, можно сказать, целыми месяцами шли такие выезды. При поддержке Марата Ахметова сделали для них и небольшой материальный стимул. Алла бирса, эта работа в будущем также продолжится.

Сейчас готовимся провести встречу в Чистополе. Этот город до революции был центром татарской культуры. Здесь было известное медресе «Амирхания», где учились Фатих Карими, Исхаки, Фуад Туктаров. Медресе, основанное знаменитым родом татарских просветителей и религиозных деятелей Амирхановых…

«В Чистополе жил и вел деятельность знаменитый ишан Закир Камалов, часть его зданий еще сохранились»

Фото: rais.tatarstan.ru

Зайтуна – любовь Тукая – тоже жила там…

Да. Жил и вел деятельность знаменитый ишан Закир Камалов, часть его зданий еще сохранились (Мухамед-Закир Камалов, имам-хатыб Чистопольской мечети, владелец медресе «Камалия». – Ред.). Хорошо бы провести в Чистополе Дни литературы. Там уже пора создать Татарский культурный центр – этот вопрос полностью созрел. То, что такой центр очень нужен, и руководители Татарстана хорошо знают. Только телеканал «Новый век» посвятил уже несколько передач. Это край, давший выдающихся людей. Бадамшина, например, мало кто знает, а он татарский национальный деятель, вместе с Исхаки сидел в царской тюрьме, был депутатом Государственной думы.

«Став председателем, начал замечать: чем старше человек, тем ненасытнее»

Ты сказал о молодежи…

Да, я говорю – нет живых, боевых, горящих идеями и творчеством ребят! Таких мы поддержали бы непременно. Эта проблема напрямую связана со школой… Сейчас в литературу приходят уже в возрасте, набравшись опыта. Что-то уже теряется к этому моменту, конечно. Энергия, самоотверженность… Энтузиазм. Девушки много пишут. Среди них есть и способные.

А ты пришел в литературу – были такие?

И тогда ярких талантов было мало, по правде говоря. Наверное, их и не может быть много… Возраст, видимо, у меня уже такой – частенько думаю о прошлом, прихожу к каким-то выводам – например, понял: меня еще в школе заметили, заботливо растили. В свое время я не ценил этого. Если мне помогли, значит, я другим тоже должен помогать. Не очень люблю слово «должен» – на самом деле это мое желание, стремление, душа моя этого требует. Таких, кто думает как я, слава богу, среди писателей довольно много.

Но когда стал председателем, еще одно стало бросаться в глаза: чем старше человек, тем более ненасытным он становится. Не все, конечно. Может быть, потому что материалисты. В вечную жизнь не верят, они рвутся прямо здесь все получить. Но у савана карманов нет, ничего на тот свет не унесешь. Это, видимо, в целом свойственно человеку. Люди, имеющие веру, таким изменениям не подвержены.

Интересно, это с возрастом приходит или человек и в молодости был таким?

Хотя да, наверняка возраст тут даже ни при чем. Наверное, зависит от характера, совести человека. Говорят, человек не меняется. Просто в молодом возрасте человеку еще удается себя контролировать и скрывать дурные свои качества. С возрастом они ярче проявляются. В старости вообще все качества человека уже отчетливо видны.

«Сейчас в литературу приходят уже в возрасте, набравшись опыта. Что-то уже теряется к этому моменту, конечно»

Фото: © Владимир Васильев / «Татар-информ»

Для тебя это некий пример, чтобы не быть таким.

– Не думаю, что я сам стану таким. Я из совсем другого теста… думаю, конечно, я… Но нельзя зарекаться, упаси бог, чтобы стать таким. История помнит невероятные превращения человека. И сейчас наблюдаем. Особенно тех, кто на виду.

Двигаемся дальше по твоей программе. Центр переводов вами был организован, и он неплохо работает, так ведь?

В принципе да, я сам в целом доволен. Делаем по мере сил. Без особого размаха, конечно. По поводу переводов, не считая Москву, общаемся с азербайджанцами, киргизами, казахами, узбеками. Хотелось бы, конечно, чтобы такие соглашения заключались не на самодеятельном уровне, а государственном. Хорошо бы в делегацию Татарстана при поездках в какие-то страны, особенно тюркские, включать и писателей. Удастся ли культурные связи между республиками вернуть на прежний уровень – не знаю, времена очень сильно изменились, но мы в этом направлении работаем. Совсем недавно я побывал в Узбекистане, Азербайджане. Встречался со многими писателями. В Азербайджане издана антология татарских рассказов. Есть уверенность, что выпустим и в других странах.

В тюркских республиках татарских писателей воспринимают в контексте России?

Конечно. Но для тюркских народов мы – татары – самостоятельный народ с большой историей. Потому что татары сыграли значимую роль в их судьбе. Просвещение, издательское дело, литература – в этих сферах влияние татар было большое. Однако гордиться тем, что было в прошлом, – этого мало, нам сегодня надо быть сильными. Сильная литература! Вот что открывает путь к душе каждого народа. Поэтому, прежде всего, надо создать сильную, современную литературу, затем популяризировать ее и на Востоке, и на Западе. Одна из моих главных целей – именно в этом. Пусть мир не забудет татар!

Когда я еще был молодым поэтом, в 1990 году на фестивале тюркской поэзии в Узбекистане мне первым дали слово: это же не по моей заслуге, а из уважения к татарам. Сейчас первыми идут представители независимых государств. Если ты суверенный, даже на твою литературу не смотрят. На разных фестивалях, я имею в виду… Потом, конечно, выясняется, кто есть кто. Поэтому нам нужна литература сильная, которая ярко выделяется на фоне остальных. Чтобы голову держать высоко!

В Турции в журнале «Һәҗә» – его выпускает очень авторитетное издательство – увидели свет стихи современных поэтов. Там есть и не очень известные имена – те, кто у нас обычно остается немного в тени. Например, поэты из Челнов Айрат Суфиянов, Сирень ЯкуповаФакиля Сафина немногие знают как поэта, поскольку он отличный прозаик… Но ведь еще и прекрасный поэт!

Может быть, были еще кто-то, кто не вошел. Я предлагал Габдельнура Салима, но наш переводчик, сам по национальности турок, Фатих Кутлу не смог его перевести. Салим пишет предельно метафорично… Попросили бы объяснить, но и его самого не просто найти… Среди поэтов старшего поколения странных людей много… Габдельнур очень необычный человек – в молодости писал, как французские сюрреалисты, позже уехал в Челны и примкнул к кришнаитам… После духовных поисков вновь вернулся в ислам. Из последних стихов есть разные. Он и древнюю тюркскую форму возобновил, обращался также и к религиозной дидактике. Поэт должен быть всегда в поиске.

Одним словом, не получилось перевести его стихотворения, не по зубам оказались. Я по-своему самое легкое его стихотворение выбрал, попытался Фатиху, как я сам понял, объяснить. Метаметафора… В будущем мы издадим все-таки их. Поэт же он может и перестать писать, может уйти в религию или в общественную деятельность и политикой может начать заниматься…

В запой уйти…

Да. Ну это, конечно… Творческие люди же очень эмоциональные. Но, слава богу, сейчас большинство молодежи алкоголь даже в рот не берут. Такие, как Рифат Салях, на намазе. Из старшего поколения тоже довольно много тех, кто обратился в религию. Некоторые даже учатся в медресе.

Был уж такой грех. И сейчас не совсем без этого… Однажды известный писатель Барлас Камалов сказал мне: «Ркаил, даже если мы погибнем от взрыва в самолете, про нас все равно скажут: спились и умерли».

Газинур Мурат тоже вспоминал эти слова во время интервью с ним.

Да, многое зависит от имиджа. Не от нашего ли слова «имеш» в английский пошло это слово? (Смеется.)

Барлас Камалов на самом деле говорил? Или ты сам придумал?

Может, и говорил. Если ссылаешься на кого-то, да еще если это известный человек, то воспринимается быстрее и легче.

Такие вещи ты писал в рубрику «Афоризмы Газинура Мурата» в запрещенной сейчас социальной сети…

Такие шутки, розыгрыши я люблю. Хотел показать механизм придумывания афоризма. Мотор афоризма – парадокс!

А что мотор стихотворения?

Экспрессия. Чувство.

А мысль?

Хочешь сказать мысль – напиши научно-философский трактат! Поэзия, стих – это состояние души, ураган чувств, вырвавшийся наружу. Конечно, кто-то считает, что первичной должна быть мысль. Я думаю наоборот. Стих – это когда ты разрушаешь логику и строишь другую, приводишь хаос в один ритм. Часто встречаю у современных наших поэтов: на протяжении стихотворения он что-то говорит, а в последних двух строчках выдвигает слабенькую мысль. Все мысли уже давно высказаны! Пыль, лежащую на них, можно убрать лишь кровью сердца.

«Поэзия, стих – это состояние души, ураган чувств, вырвавшийся наружу. Конечно, кто-то считает, что первичной должна быть мысль. Я думаю наоборот»

Фото: © Салават Камалетдинов / «Татар-информ»

«Творчество – это требование души. Заплатят – хорошо, не платят – все равно пишем, слава Аллаху»

В твоей программе есть также пункт о создании литературного фонда. Ты уже отказался от этой идеи?

Там много разных бюрократических трудностей. Раньше был механизм: после выхода книги деньги переходили в Литературный фонд. Сейчас таких источников нет. Чтобы найти деньги, мы вынуждены искать спонсоров. Если кто-то захочет проспонсировать, у союза есть расчетный счет. Только особо желающих дать денег нет. Депутатство хорошо с одной стороны, открывается широкий круг людей, с которыми можно поговорить. Более того, один даже спросил, не нужна ли помощь союзу. Я сказал: «Помощь нужна всегда». Есть и такие – сказал бы я, но такой человек был всего один. Сейчас ведь и ситуация сложная, но все же, когда просишь, обычно не отказывают. Я же не для себя прошу, куда мы тратим эти деньги – информация открытая. Пожилым, больным всегда стараемся помочь.

Также ты говорил о грантах.

Мы даже выиграли грант. На этот выигранный нами грант Президента РФ мы купили оборудование для оцифровки книг. Произведения писателей-фронтовиков перевели в электронный вариант. Оказывается, грантов много, просто о них надо узнавать. Но и в случае получения хлопот очень много, без конца писать отчеты. Это, видимо, естественно, деньги не должны быть потрачены впустую…

Ты уже упоминал издательство. Кажется, о нем ты говоришь уже давно.

Работа идет…

Не слишком затянулась?

Бюрократических тормозов ведь много. Нет и человека, кто занимался бы специально только этим. Когда я возвращаюсь к этой теме, то работа идет быстрее. Я стараюсь не переживать из-за сроков, говорю себе – надо потихоньку, спокойно, продумывать все. Открытие издательства сейчас на последнем этапе, все разрешения уже получены. Надо ведь еще чтобы оно заработало. Сейчас дефицит нормальных редакторов. Чтобы издавать книги, нужно, чтобы были заказы. Но мы привыкли побеждать трудности.

Давай еще поговорим о молодежи. Все предыдущие председатели тоже постоянно повторяли: надо работать с молодежью. Ты тоже так сказал, но, как я замечаю, в последнее время все реже упоминаешь эту тему… Получается работать с молодежью? Вообще нужны вы им?

Есть ощущение, что действительно не особо мы и нужны им… Ты, как всегда, умеешь задевать больные места… Давай скажу даже жестче: для молодежи мы не авторитет и наше мнение их не волнует – есть такое ощущение. Наверное, мы им кажемся какими-то «нафталиновыми». Однажды мы в Тукаевском клубе под руководством Йолдыз Миннуллиной провели вечер молодых поэтов. Я там был, рядом со мной сидел Хатип Миннегулов – большой ученый, профессор университета, и вот мы слушаем этих молодых поэтов и ничего не понимаем – о чем они говорят? Где мысль, где чувства? Нет ни рифмы, ни ритма, богатство языка на уровне нуля… его почти нет… Хатип абый, который досконально изучал всю древневосточную, тюркскую литературу, тоже ничего не понимает! Стихотворение имеет свою музыку, даже если в нем ничего нет, музыка воздействует все равно. Здесь и этого нет! Я ведь читаю и стихи молодых поэтов в журналах, книгах – они или очень примитивные, или я ничего не понимаю. Можно было бы предположить, что это новая поэзия, и она, видимо, и есть такая – но я же должен хоть что-то уловить, не совсем я невежда в этом плане. Экзистенциализм, говорят они, то, се… Каким бы ты ни был талантливым, стих, он сформировался несколько тысяч лет назад и все больше совершенствовался. Ты должен держать свой ритм. Человек, которому медведь на ухо наступил, не может научиться играть музыку, и нельзя даже представить, чтобы он стал композитором. Хотя сейчас уже даже не знающие ноты пишут музыку, а те, кто не чувствует вкуса слова, пишут стихи…

«Рядом со мной сидел Хатип Миннегулов, и вот мы слушаем этих молодых поэтов и ничего не понимаем – о чем они говорят? Где мысль, где чувства?»

Фото: © Салават Камалетдинов / «Татар-информ»

Это будущее татарской поэзии или просто увлечение?

Если пойдут вот такие стихи, значит, будущего и нет. А еще большинство из них девушки. Среди них были пара юношей, эти непонятнее даже, чем девушки. Эти девочки выйдут замуж, будут растить детей, может, и есть у них любовь к литературе. Это тоже важно. Возможно, своим детям смогут передать эту любовь. Воспитать детей – это самая большая роль для женщины. У нас есть примеры, когда артистка или поэтесса полностью посвящают себя творчеству и не создают семью. В итоге ни стихов не остается от них, ни ребенка…

Неизвестно еще, кто счастливее – с детьми или без детей… Продолжим разбирать программу. Ты говорил, что творческие вечера писателей нужно проводить в больших залах. Твой и Разиля Валеева провели на сцене Камаловского театра…

Если человек свое слово сказал в литературе – мы стараемся его юбилей отмечать. Творческие вечера Марселя Галеева, Рифата Жамала, Марата Кабирова, Ляиса Зулькарная, Ильфака Ибрагимова (Мухаммат Мирза), Батуллы, покойного Зульфата провели в больших залах. Юбилейные вечера Равиля Файзуллина и недавно ушедшего от нас Роберта Миннуллина будут в Камаловском. Вечера Рината Мухамадиева, Талгата Галиуллина планируем сделать в Тинчуринском театре. Когда просишь зал, ведь смотрят и на официальные звания писателей, и государственные награды. Мы сами можем и не обращать внимания на такие официальные вещи, но Министерство культуры, через которое мы получаем деньги, на это очень сильно смотрит. Хотя на самом деле ведь о хорошем писателе должно говорить просто его имя, а регалии – это уже второстепенное. Но поскольку чиновники считают это важным, и сами писатели начинают стремиться получать звания и премии…

Когда ты избирался председателем Союза писателей, как раз занимался организацией обучения нашей молодежи в Литературном институте в Москве. Они там учатся?

Учились трое. Но вот совсем недавно Рамазана Рахимзянова забрали в армию. Желаем ему хорошо отслужить и вернуться. Нам можно было 5-6 человек набрать в группу, но не получилось. У кого-то баллов не хватило по русской литературе, у некоторых родители не согласились.

Их можно понять – не так просто обучать ребенка в Москве. Татарстан помогает нашим студентам материально?

Нет. Надо еще поднять эту тему. Хотя с сентября этого года эти двое с помощью «Татнефти» станут стипендиатами им. С. Сулеймановой. Деньги небольшие, но все же… Алия Каримова их куратор в Москве. Говорит, что они довольно способные. Если не станут писателями, из них могут выйти переводчики. Нынешние дети ведь, кроме Тукая и Джалиля, и писателей не знают, оказывается. «Нас не учили» – и всё! Татарскую литературу не изучали, учились на русском. В таком мы печальном положении. Два человека – это мало, очень мало. Башкиры, буряты учатся большими группами. Наш народ не понимаю… хотя понимаю тоже – ты в литературе или состоишься, или нет; или ты всю жизнь можешь просто ошиваться в этой сфере. Отец мне так говорил. Я сказал: «Я в себя верю». У нас народ старается выбирать профессию, чтобы крепко стоять на ногах… С годами я тоже понял – у писателя должен быть запасной тыл. Необязательно учиться на филологии, чтобы стать писателем. Если ты получил другую профессию, познал другие сферы, то и твой кругозор шире, и можешь свои знания потом использовать в творчестве. Я говорю о прозе, поэт – это уже совсем другое. Это врожденное. Но важно понимать и то, что в любой сфере, любой профессии успех придет только если прилагаешь в этом максимум усилий. Конечно, можно делать вид, что работаешь, но потом все равно станет понятно, кто ты и что ты можешь.

«Литература в целом такая сфера – нигде, ни в одной стране без поддержки государства человек, занимающийся этим, самостоятельно выжить не может»

Фото: © Абдул Фархан / «Татар-информ»

Мне кажется, татарские писатели, даже если они напишут целые тома толстых книг, все равно прокормить себя не смогут без государственной поддержки.

Именно так. Таких писателей, как Стивен Кинг, даже в Америке мало. Литература в целом такая сфера – нигде, ни в одной стране без поддержки государства человек, занимающийся этим, самостоятельно выжить не может. В Турции, например, грантов много. Или вот Насур Юрушбаев, писатель и режиссер, женился на девушке из Германии, переехал туда, работал на экскаваторе, затем начал снимать клипы – вот так развиваешься. Хотя потом все равно вернулся сюда. Потому что он хочет быть среди своего народа, болеет за национальную культуру. А в Германии могут в прокат выйти фильмы о татарах или башкирах? Даже у нас такие фильмы не могут идти в кинотеатрах. Чтобы кормить себя писательским ремеслом, надо, чтобы твои книги продавались, а сколько у нас читающих на татарском? И покупают ли они книги? Конечно, есть способы. Например, пишешь крутой детектив, он может стать бестселлером и в переводе. Но кто такое напишет? Где эти книги? Как-то заработать можно на пьесах, и то если театр поставит. А в целом, не только у нас, но и в других странах, пишущий человек еще где-то работает – в редакциях, институте, занимается наукой. Считаю, в этом нет ничего противоестественного. Творчество ведь это требование души. Заплатят за него – хорошо, не будут платить – все равно пишем. Не дай бог жить в чужих странах, в положении эмигранта, как Исхаки и другие, всю жизнь тоскуя по своей родине.

«Есть ошибочное мнение – якобы с возрастом человек становится мудрее. Мне кажется, в глубокой старости уходит даже остаток ума»

Тоска – она на самом деле есть?

Оказывается, есть. Я тоже думал, что это какой-то поэтический прием, что человек не может настолько страдать от разлуки с родными местами. Я на себе испытал. И чувствую ее всегда, когда уезжаю в другие страны…

Скучаешь по Чувашии, где твоя родная деревня?

Это же рядом. Затоскую – поеду из Казани к себе в деревню. Но когда уезжаю в другую страну, я в основном скучаю по Казани. Почему так – не знаю. Казань мне стала родной, с 17-летнего возраста я здесь. Но снится мне всегда деревня. И я там все еще босоногий мальчик.

Я же однажды, давно еще, полтора месяца жил в Турции. Должен был три месяца, при желании можно было остаться еще. Не выдержал, через полтора месяца вернулся.

Что ты чувствуешь, когда скучаешь?

Хочется уехать домой. Даже люди кажутся неприятными. У Аделя Кутуя есть стихотворение в прозе «Сагыну», я думал, он там преувеличивает. Оказалось, реально так бывает – вода кажется невкусной…

Это из-за старости так происходит?

На тот момент я был еще молодой. Тогда я понял, что тоска – она действительно есть.

А ощущение старости когда появляется? Тебе ведь тоже уже за шестьдесят…

Как-то ходил к врачу. Очень словоохотливая дама оказалась. Говорит: «Бывают такие мужчины, прямо из мальчишества, даже не переобувшись, приходят прямиком в старость». Я говорю: «Наверное, я один из таких». Она сказала: «Да, и манера речи тоже похожа, сам старый, а сам просто ребенок». Поэтам обычно свойственна инфантильность. Поэты – те, кто никак не может уйти из мира детства. Но мы все просто люди. Каким бы молодым ни был в душе, разными болячками старость все равно дает о себе знать.

Потом, есть одно ошибочное мнение, якобы человек чем старше становится, тем он мудрее. Мне кажется, когда ты уже очень старый, даже остатки ума теряешь.

«Может быть, близкий круг иногда будет вспоминать. А потом уже, рано или поздно, все равно будешь забыт»

Фото: © Абдул Фархан / «Татар-информ»

А возникают мысли: что скажут обо мне в будущем, как будут говорить, какое произведение останется после меня?

Я не такой, чтобы тешить себя разными пустыми мечтами. Может быть, близкий круг иногда будет вспоминать. А потом уже, рано или поздно, все равно будешь забыт. Очень редко у кого имя остается в истории литературы, даже если так, то больше для специалистов. Какое произведение останется – лишь на короткое время! – тоже заранее не угадаешь. Омар Хайям – большой ученый для своего времени, математик, астроном. Свои рубаи он просто для себя записывал на полях научных трактатов. Наверняка он думал, что трактаты пишет для вечности, для своего времени это были очень важные научные открытия, но уже забылись и остались в прошлом. А рубаи до сих пор читают. Вряд ли он мог себе представить, что его рубаи пройдут через века и даже через тысячу лет их будут читать.

Я, конечно, далек от сравнения себя с такими гениями. Я же человек, пишущий во всех жанрах… кроме доноса. Сейчас работаю и в эпистолярном жанре – постоянно пишу чиновникам: этому надо помочь, союзу что-то надо. Идеи появляются – о них пишу, потом, ругая себя, мне самому же приходится реализовать некоторые из них.

У Мустая Карима есть стихотворение о том, что его творчество останется после него. Небольшой порыв ветра всего на минуту приводит листья на дереве в движение. И всё! И даже это – уже большая честь!

Народные песни, пословицы – народная мудрость, – они ведь когда-то тоже кем-то сочинялись, неизвестными сейчас поэтами, композиторами. Имена этих людей до нас не дошли. До того как появилась песня «Туган тел» на стихи Тукая, эту мелодию уже пели, и она называлась «Сэлим бабай кое»… А сейчас это «музыка народная». Вот это уже высший пилотаж, уровень! Не в имени дело, а в том, что сказано. У нас есть только один автор – это Бог. Смотри-ка, круто же сказал! До меня это уже говорили, интересно? Рамис Аймет не говорил случайно?

Или надо посмотреть на творчество Марата Кабирова… Может, он говорил?

Все новое – это забытое старое, совершенно верные слова. Тысячи лет тысячи поэтов чего только не писали! Сюжеты перенимаются. Литература Древнего Востока, греческая, римская, Индия, Китай, Япония… Сюжетов пять-шесть. Есть вечные темы. Великие произведения пишутся на вечные темы. Новый автор меняет лишь их декорации.

«Мы – советские люди – уже умеем: перейдем на эзопов язык»

Смотрел «Пепел» в Камаловском театре?

Смотрел. Понравилось.

Следующий мой вопрос связан с этим: вы, писатели, страдаете от цензуры?

Наша самая большая беда: в самом писателе сидит цензура – все дело в трусости. Цензура, конечно, есть. Я согласен: нарушение межнационального согласия, пропаганда безнравственности – в таких вопросах цензура нужна… К слову: в Госсовете дали подписать закон о запрете пропаганды гомосексуализма. Такое указание, конечно, идет из Москвы. Я говорю – я же к этому не имею никакого отношения. В такое время нашли проблему! Кто занимается, тот все равно занимается – какой-то процент таких людей есть. Идет еще с древних времен. Кажется, по этому закону получается, что пропагандировать нельзя, а заниматься можно. Потихоньку, тайком… Иначе будет пропаганда.

Что касается цензуры, она, конечно, есть, но персональных цензоров нет, слава богу. Недавно Рузаля Мухаметшина и меня взяли в художественный совет Камаловского театра. Он в какой-то мере должен исполнять роль цензуры тоже, возможно. Ну какие мы цензоры?!

Слов нет, цензура будет крепчать. В советское время она была очень страшной. Название было другое, конечно. Многие страдали от нее. Я лично не успел испытать это на себе. Лишь в вышедшей в 1984 году моей первой книге были вычеркнуты две строчки. И то, скорее всего, просто редактор их убрал. Но в те времена он, наверное, тоже отвечал за цензуру. Я не видел цензуры, потому что годы моего активного творчества пришлись на 90-е. Смотрю, что я писал тогда, в нынешнее время напечатать это вряд ли возможно.

Посчастливилось попасть на хорошее время…

Я еще не умер. Мы, советские люди, не лыком шиты: перейдем на эзопов язык. В советское время так писали – все понимают, что ты имеешь в виду, и придраться не к чему. В стихотворении высказывать в лоб – это признак бездарности. Высказанные в лоб митинговые стихи и у меня есть. Но у них поэтическая ценность около нуля. Стих должен быть обернут в метафоры.

Мне кажется, раньше люди были более образованные, начитанные. Сейчас такое ощущение, что люди уже перестали понимать, пока им не скажешь в лоб. А ты говоришь – эзопов язык…

Людей надо научить понимать стихи. В Японии ребенка с малых лет учат понимать стихи. В Китае, если кто-то хотел стать чиновником, то его проверяли на умение писать стихи. В Иране до сих пор в парламенте депутаты общаются стихами – поразительно. Это же признак умения художественно мыслить! Сейчас у нас редко кто понимает стихи… Если нет начального образования, классическую музыку не сможешь понять, ты не понимаешь ее ценности, значит, получить эстетическое удовольствие ты не способен, удовлетворяешься слушанием одноклеточной песни.

«Я еще ни разу стихами в Госсовете и не говорил. Я думаю, они бы сильно удивились… Там свой жанр»

Фото: © Абдул Фархан / «Татар-информ»

Раньше в Госсовете были три поэта: Разиль Валеев, Роберт Миннуллин и Ренат Харис, возможно, они могли бы между собой говорить стихами. Сейчас ведь тебе некому ответить стихами.

Я еще ни разу стихами там и не говорил. Я думаю, они бы сильно удивились… Там свой жанр.

Кстати, о парламенте. Нашему государству есть дело до писателей? Чувствуете себя нужными?

Почему же нет… Недавно зашел к Президенту (Раис РТ. – Авт.). Время было назначено на 9.30, в девять уже звонят: «Ты где?» «Сижу на работе, тут идти 10 минут». Говорят: «Вызывает прямо сейчас». Зашел, десять минут должен был там провести, а он за пять минут решил вопросы. «Мне уже можно идти?» – говорю. Он: «Сядь, давай поговорим о литературе».

Поговорили?

Да. И о песнях поговорили.

А что касается того, нужны мы государству или нет, – более ценно быть свободным, независимым. Не все писатели так считают, среди старшего поколения есть и такие, кто скучает по советским временам, когда цензура, когда те, кто «наверху», вели за ручку. Есть такая легенда, якобы на гонорар одной книги можно было два года прожить, не работая. Не думаю, что было именно так, любят у нас приукрашивать прошлое. Если и было, то такое могли себе позволить от силы 7-8 человек, не больше. Мударис Аглямов не входит в этот список, он тоже мог жить, не работая где-либо, но жить тоже можно по-разному.

Чтобы пишущего кормили стихи – такой страны нигде нет. Миссия истинной поэзии в другом. А вот советская страна была такой. Сколько макулатуры было напечатано в те времена! В начале книги пустые стихи, прославляющие советскую страну, Ленина. Поэты называли их «паровозами». И что, теперь снова возвращаться в эту прежнюю систему? Никогда не удастся ее вернуть. И не надо… Странно, но и сейчас кое-кто на это надеется.

Раньше и телевидение было очень слабое – всего два канала, интернета, конечно, нет, поэтому писатели выполняли также роль пропагандистов. Сейчас уже появились отдельные пропагандисты, прошедшие специальный инструктаж профессионалы! В этой сфере нужды в писателях не осталось.

Государство же не дурак, оно содержит тех, кто ему служит, – это естественно. Если хочешь быть оппозиционером, на двух стульях ты не можешь сидеть – извини! А то у нас некоторые ругают государство и претендуют на Государственную премию. Это же абсурд! Или здесь, или там… или как я, надо найти что-то посередине.

Кто есть я – наверху хорошо знают, конечно. Может быть, поэтому и уважают. Ну, в какой-то мере… Я не очень верю, что высоких сферах есть какие-то любовь и подлинное уважение. На данном этапе, наверное, я нужен. Все это я очень хорошо понимаю – когда стану не нужен, могу освободить место и уехать. В деревню! Только пенсия еще не наступила. А зарплата хоть довольно маленькая, сводить концы с концами хватает.

А нужен ты или нет – не за красивые глаза, государство решает исходя из своих потребностей. Вообще поэты – я здесь имею в виду в целом людей творчества, – они бывают нужны в тяжелые времена… Но и тогда не все.

То есть вы сегодня нужны?

Нужны, безусловно. Слушаешь профессиональных пропагандистов… у нас таких нет, конечно… они же талантливые. Это действительно надо обладать неординарными способностями, чтобы овладеть умами миллионов людей! Неудивительно, если они начнут чувствовать себя всемогущими. Амбиции просто пробиваются из экранов. Они же и писателями быть претендуют, и мыслителями – выпускают книги, некоторые пишут что-то наподобие художественных произведений… Но среди них есть и видные писатели, как Прилепин.

У нас тоже есть такие. Кто встал в ряды этого фронта. Не каждый так может. Например, Ренат Харис написал поэму «Летят гуси на Донбасс», перевел и на русский – перевод вышел в «Литературной газете». Всероссийская слава! Есть они, писатели с активной позицией. И такие, видимо, нужны нынешнему времени. Ринат Мухамадиев в своей московской газете как пламенно воспитывает патриотические чувства! В таких условиях не бывает спроса на стихи лирические, о розовых рассветах и томных закатах. Когда-то ведь перо приравняли к штыку. Если бы сейчас, некоторые чаты приравнивали бы к баллистической ракете.

Все писатели в союзе должны думать одинаково?

У писателя, конечно, о всяком событии должно быть свое личное мнение. Но таких, чтобы обладал аналитическим умом, среди писателей тоже мало. Но и думать боязно в нынешние времена. Не думающим во все времена было легче жить.

Татарские писатели могли бы быть использованы в пропаганде? Люди станут вас слушать?

Почему же не станут?! Если сумеешь донести свое слово, слушают. Часто выступаем на встречах. Но у татарского писателя есть особенность – он не очень любит заходить в какие-то глобальные темы, он больше хочет обсуждать проблемы, касающиеся нашего народа. Это нормально. Как говорится, своя рубашка ближе к телу. Вот последняя перепись показала, что татар стало меньше на 600 тысяч человек. Это же ужасно! И ни в какие демографические законы не укладывается. Что случилось, почему так произошло? Если так пойдет, мы в ближайшее время перестанем существовать как народ! Об этом надо бить тревогу?

Слушать будут не всех, конечно. В последние годы, как бы вежливее сказать, «толпами», «массово» брали людей в союз. Кто-то вступил в союз и решил, что теперь он стал писателем. В 55 пришел, через пять лет уже требует, чтобы ему провели юбилей и давали премии. Из-за таких личностей в обществе авторитет писателя снижается, я думаю. Только избранные должны приниматься в союз – чтобы и в литературном процессе участвовал, и перед народом мог выступить. А у нас сейчас ситуация такая, что, например, выйдет какая-нибудь спорная книга, а рецензию никто не пишет. То ли не читают, то ли не хватает мастерства, чтобы высказать что-то стоящее. Удивительно! Может быть, я слишком много требую… Недовольных мною много, чувствуется это…

«Марат абый [Ахметов] всей душой и сердцем старается!.. Марат Готович – это счастье для татар!»

Фото: © Салават Камалетдинов / «Татар-информ»

Я тут вспомнила интервью Зиннура Хуснияра, где он очень сильно ругает некоего «чиновника от литературы». Тебя, наверное?

Скорее всего… Можем и здесь привести этот абзац, он того достоин. Удивительное разнообразие жанров всего в нескольких предложениях! Я хорошо помню каждое слово. Вот этот отрывок: «Наш Президент для поддержки развития нашей литературы, оказывает немалую финансовую помощь, под руководством нашей благородной личности Марата Ахметова даже работает специальная комиссия! Марат абый всей душой и сердцем старается!.. Марат Готович – это счастье для татар! С кем работать знает наш Рустам Нургалиевич, в команду всегда собирает креативных личностей. В вопросе кадров тоже восхитительно талантливый наш Лидер, слава богу! Ладно, хорошо… Руководители стараются литературу поднять, вывести хотя бы на российский уровень. А мы что делаем? Не можем уйти дальше того, чтобы локтями толкаться друг с другом!.. Убогие, отвратительные шаги делаются… Если «чиновник от литературы» не может победить свою завистливость, грош такому цена! Не только это, этот человечишка, значит, идет против политики Президента, работает против него!.. Значит, и в целом он работает во вред!..»

Этот отрывок даже не хочу комментировать. Кто понимает, тут все ясно.

В вопросе присоединения Союза писателей Татарстана к Союзу писателей России вас уже оставили в покое?

В прошлом году в Махачкалу – на расширенное заседание Правления Союза писателей меня позвали в качестве гостя. Когда там выступал, я рассказал о государственной поддержке нашего союза со стороны Татарстана, грантах, из зала кто-то крикнул: «Ркаил, возьми нас к себе!» После этого о присоединении к Союзу писателей России речь не заводилась. Они же сами еле выживают. Как говорит Разиль Валеев, от объединения двух бедняков никто не выигрывает. Потом, мне кажется, мы нужны Союзу писателей России просто для того, чтобы похвастаться перед другими творческими объединениями. Якобы вот к нам и татарские писатели присоединились. К тому же присоединение к какой-либо организации не входит в мои полномочия, этот вопрос может решать только съезд писателей. Наконец-то правление Союза писателей России частично своей цели достигло: у нас открыли свое «татарстанское отделение». Кажется, там где-то 12 не очень известных писателей, которые пишут на русском. Из нашего союза там состоят Ренат Харис и Ленар Шаех.

Ркаил, можешь как-то нейтрально и безопасно для всех охарактеризовать, что у нас сейчас происходит?

Мы видели разные времена, но с таким, что происходит сейчас, сталкиваться еще не приходилось.

Автор: Рузиля Мухаметова, intertat.tatar; перевод с татарского

Подробнее: https://www.tatar-inform.ru/news/rkail-zaidulla-samaya-bolsaya-beda-cenzura-sidit-v-samix-pisatelyax-5908220?fbclid=IwAR1Etgidx12FfG73htskUOSvJMDAGuKJzXNEkl8kEOsUnKxY4qijSOS2KeE

Исхакый турында. Чистай кем шәһәре?

Былтыр Гаяз Исхакыйның тууына 140 ел тулды, әмма татар тормышында әлеге юбилей олы вакыйгага әверелә алмады. Гомерен татар дәүләтчелеге өчен көрәшкә сарыф иткән бөек язу­чыны рәсми рәвештә зурларга безнең татар түрәләре гаҗәеп нык шүрли.

Илһам Шакиров җеназасында Минтимер Шәймиев бакыйлыкка күчкән әдәбият-сәнгать эшлеклеләренең исемнәрен мәңгеләштерергә, иҗади мирасларын кадерләп сакларга чакырды. Аның сүзләренчә, андый шәхесләрнең юбилей кичәләрен дә зур сәхнәләрдә үткәрергә кирәк. Соңгы елларда андый искә алуларны язучыларның Тукай клубында шыпырт кына үткәреп җибәрү гадәткә кергән иде. М.Шәймиев Әмирхан Еникинең тууына 110 ел тулу тантанасын Камал сәхнәсендә уздырылачагын да алдан хәбәр итте. Олуг әдипнең 100 еллык юбилее киң җәмәгатьчелек тарафыннан бәйрәм ителмичә калган иде.

Ел башында бөек галимебез Ризаэддин Фәхретдиннең тууына 160 ел тулуга багышланган мәрасимнәр Әлмәттә һәм туган авылы Кичүчатта гына үтте. Бу елны без “Татарстанда Риза казый елы” дип игълан итсәк тә мөмкин булыр иде, чөнки XX гасыр башында татар дөньясына рухи яктан иң зур йогынтыны ул ясаган. Бу җәһәттән аны фәкать Шиһабетдин Мәрҗани белән генә чагыштырып була. Кичүчатта 1995 елда ачылган музей “Татнефть” ярдәме белән яңа бинага күчәчәк, аны заманча технологияләр белән баетачаклар. Югыйсә, ул моңарчы бик үзешчән авыл музее иде. Нәкъ Яуширмәдәге Гаяз Исхакыйның музее кебек… Исегездә калса, бөек язучы тууның 140 еллыгын да шул Яуширмә музеенда да билгеләп үттеләр бит. Элекке еллардагы кебек зур залларда тантаналы кичәләр үтмәде; форсаттан файдаланып урамнарны, мәйданнарны аның исеме белән атау турында, Казанда яисә Чистайда һәйкәл кую хакында да сүз кузгатучы булмады. Матбугатта аптыраулы язмалар чыкканнан соң, җәмәгатьчелектә тыенкы ризасызлык уянганын сизеп, февраль аенда ук дөньяга килгән Исхакыйның юбилеен артык тавышланмый гына көз көне Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында “халыкара конференция” кысаларында үткәреп җибәрделәр.

Татар түрәләре бар гомерен татар халкына дәүләтчелек яулау өчен көрәшкә сарыф иткән Исхакыйны рәсми рәвештә зурларга һаман тарсыналар. Патша вакытында ук төрмәләрдә утырган, сөргендә яшәргә мәҗбүр ителгән мәшһүр әдип, бөтен төрки дөньяга танылган җәмәгать эшлеклесе “советлар иле” дип аталган Россиядә дә татарлар өчен иң куркыныч дошман дип игълан ителгән иде. Үзгәртеп кору чоры башлангач та, матбугатта өстән кушу буенча аны хурлаган мәкаләләр чыгып, җәмәгатьчелектә кызу бәхәсләр кузгалды. Әмма мондый бөек исемне, затлы иҗатны андый көчәнүләр белән генә инкяр итеп булмый иде инде. Акрынлап аның төп әсәрләре кабат халкыбызга кайтарылды. Ләкин алар, ни кызганыч, татар күңелендә инкыйлаб куптара алмады. Аны җентекләп укырлык, аңларлык, җанына сеңдерерлек укучылар бик аз калган инде. Һәрнәрсәнең үз вакыты. Иң беренче булып нәшер ителгән “Зиндан” җыентыгының озак еллар кибеттә тузан җыеп ятуын тагын ничек аңлатасың?

Әмма ничек кенә булмасын, Исхакыйның исемен халыкка кайтару эше дәвам итте, туган авылы Яуширмәдә 1993 елда музей ачылды, анда ике ел саен “Исхакый укулары” уза башлады, архивы илгә кайтты, иң мөһиме – унбиш томлык сайланма әсәрләре нәшер ителде. Гомумән алганда, рәсми даирәләрнең Исхакыйга мөнәсәбәтен күзаллап, илдәге сәяси-иҗтимагый вәзгыятьнең ниндилеген чамалап була.

Исхакыйның әдәби иҗаты шулкадәр олы, тирән; ул язган әсәрләрнең хәзер дә әдәбиятыбызга, сәнгатебезгә күпмедер тәэсир итми калуы мөмкин түгел. Былтыр Камал театрында аның берничә әсәренә нигезләнеп “Тормышмы бу?”, Кариев театрында мәгълүм хикәядән файдаланып “Кәҗүл читек” спектакльләре сәхнәдә куелды.

Әлбәттә, бүген патшаларны, императорларны һәр төрле попларны пьедесталларга күтәргәндә, православие яңадан дәүләт диненә әверелә барганда, шул ук вакытта Сталинга әледән-әле мәдхияләр явып торганда – империализм шулай шаккатырлык кыяфәтләргә керә! – милли азатлык өчен көрәшкән Исхакый, хәзергечә әйт­сәк, бу форматка һич тә туры килми. Безнең халыкта бер гыйбрәтле мәкаль бар бит: “Иртә уңмаган кич уңмый, кич уңмаган һич уңмый”.

Бераздан “Исхакый укулары” өзелде (әлеге чараны башта ук “Исхакый сабаклары” дип атарга кирәк булгандыр), Яуширмәдәге музейның да аяныч хәле беркемгә дә сер түгел иде инде. Бер тапкыр да төзәтү-сипләү эшләре башкарылмавын, экспозициясенең яңартылмавын, яңа әсбаплар өстәлмәвен җәмәгатьчелек һәрчак белеп торды. Чүп өстенә чүмәлә дигәндәй, җәй көне көпә-көндез музей-йортның янәшәдәге корылмалары да янып киткән. Шунысын да әйтергә кирәк, Татарстан Милли музееның филиалы булганда азмы-күпме игътибар күрсәтелсә дә, 2014 елда Чистай дәүләт тарихи-архитектура һәм әдәби музееның бүлегенә әверелгәч, һәр татар өчен газиз булырга тиешле әлеге урын бөтенләй ташландык хәлдә калды. Нәтиҗәдә музейны зиярәт итүчеләр дә бик аз. Авыл читеннән музейга кадәр салынган юл авыр техника йөрү сәбәпле ватылып беткән, монда зур авто­буслар керә алмый. Исхакый туган авыл туристик маршрутлардан читтә кала.

Бер карасаң, моңа гаҗәпләнәсе дә түгел, республиканың ике дистәләп авыл-районында татар халкының күренекле шәхесләренә арналган музейларның барысы да диярлек мескен хәлдә. Аларның берсе дә бүгенге заман таләпләренә җавап бирми. Күрәсең, өстәге түрәләр татарның музейлары да милләтнең үзе кебек үк үткән заманда калырга тиеш, дип уйлыйдыр.

Исхакый музее тирәсендә күпмедер шау-шу купкач, төрле даирәләр аның киләчәктәге торышы турында уй-фикерләрен белдерә башлады. Мәдәният министрлыгы да кымшанды, Дәүләт Шурасы да әлеге мәсьәләгә битараф калмады: мәгариф, мәдәният, фән һәм милли мәсьәләләр комитетында төрле белгечләр катнашында җыелыш узды. Чис­тай хакимияте музейга карата мөнәсәбәтен алдан ук белдергән иде инде: алар, музейга килүчеләрнең аз булуын сәбәп итеп, аны Чистайның үзенә күчерергә кирәк, диләр. Шәһәр үзәгендә аңа яраклы бина да бар икән. Беренче карашка Чистай түрәләренең нияте изге – алар Исхакыйның иҗаты, тормыш юлы белән күбрәк халыкны таныштырырга тели кебек. Ләкин ниятнең артында һәрвакыттагыча акча галиҗәнап­ларының шәйләнүен дә күрми мөмкин түгел.

Әлбәттә, Исхакыйның туган авылындагы музеен саклап калу зарур. Ләкин ул хәзерге Чистай җитәкчелегенә кирәкми. Шуңа күрә аның статусын яңадан Татарстан Милли музееның филиалы итеп үзгәртү максатка ярашлы булыр иде.

Чистайның үзенә килгәндә, җитәкчеләр дә “атлыгып” торганда, анда күптән Татар милли-мәдәни үзәген булдырырга вакыт инде. Югыйсә, әлеге шәһәрдә йөргәндә сәер хисләр кичерәсең: татарның эзе бар, ә үзе юк кебек. Татарстан каласымы соң бу? Әгәр милли-мәдәни үзәк оешса, музей да шунда урнаша алыр иде. Чистай бит Исхакый белән генә данлыклы түгел, андагы атаклы ишан Закир Камали (1804-1893) җитәкләгән “Камалия” мәдрәсәсе генә дә ни тора! Менә анда белем алган шәхесләрнең кайберләре: Гыйльман Кәрими (1841-1902) – ахун, нәшир; Ризаэддин Фәхретдин (1859-1936) – мөфти, галим; Гариф Бадамшин (1865-1939) – Россия Думасының I һәм II чакырылыш депутаты; Галиәсгар Гафуров (Чыгытай) (1867-1942) – язучы, мулла; Фатыйх Кәрими (1870-1939) – язучы, җәмәгать эшлеклесе; Харис Фәйзи (1871-1933) – мәгърифәтче; Фуат Туктаров (1880-1938) – публицист, җәмәгать эшлеклесе; Салих Баттал (1905-1995) – шагыйрь. Исхакый үзе дә биредә укыган.

Ләкин Чистайда әлеге бөек исемнәрне мәңгеләштерү түгел, киресенчә, татар эзләрен дә юкка чыгару эше бара. 2013 елда “Камалия” мәдрәсәсенең бинасы янып киткән (тагын янгын). Әлеге борынгы кызыл кирпечтән салынган бинаны шул сәбәп белән бөтенләй сүтеп ташлаганнар. Закир ишанның мәчете дә җимерек хәлдә, тиздән аның да янып китүе бар. Чистай татар зиратында исә Камаловлар нәселенең кабер ташлары ватылып, аунап ята. Аларга гына түгел, татарның тулаем мәдәни мирасына шундый мөнәсәбәт хөкем сөрә Чистайда. Руска ул кирәкми, ә руслашкан татар инде бабаларының мирасын үзенеке дип танымый, күрәсең.

Бу җәһәттән Гаяз Исхакыйның васыяте хәтергә килә. Ул “Җыен” нәшриятында “Шәхесләребез” сериясендә чыккан “Гаяз Исхакый” (2011) дигән китапта беренче тапкыр безгә килеп иреште. Кайда җирләнәсе килүен бөегебез төгәл, анык язып калдырган: “Үлемем кайда булса булсын, ислам әхвәлендә җеназа укылып, ислам мәзаратында җирләнсен. Әгәр ватаным кяферләрдән азат ителсә, җәсәдемнең калдыгы туган илемдә, Казан шәһәренең мөселман зиратында, мөмкин булса, Шиһабетдин Мәрҗани, Габделкаюм Насыйри, Һади Максуди, Габдулла Тукайның каберләре янына куелсын”.

Әлбәттә, Гаяз Исхакый җәсәденең бәкиясе (ул үзе шул гыйбарәне куллана) сәяси ихтыяр җитеп туган илгә кайтарылса, аңа Иске зиратта урын табарлар иде. Тик шарты бар шул. Әлегә ул Истанбулның Әдирнәкапы зиратында ята. Ерак та түгел – өстенә Сөембикә манарасы куелган Йосыф Акчура кабере.

Тулырак: http://madanizhomga.ru/news/an-avazyi/rkail-zydulla-trlr-iskhakyydan-shrli

Стихи

Оживают в Казани и камни…

Спецпроекты ЛГ / Многоязыкая лира России / Поэзия Татарстана
Ркаил Зайдулла

zaydula150x225.jpg

Ркаил Зайдулла

Родился в 1962 году в деревне Чичканы Комсомольского района Чувашской Республики. Окончил отделение татарской филологии Казанского государственного университета. Автор множества книг и публикаций в литературных изданиях Татарстана и России. Заслуженный деятель искусств Республики Татарстан. Лауреат Государственной премии Республики Татарстан им. Г. Тукая, республиканской премии им. М. Джалиля и др. Председатель Союза писателей Республики Татарстан (с 2021 года). Народный поэт Татарстана. Живёт в Казани.


Памятники

Двусмысленны все постаменты
на территории татар.
                        В. Соснора. Терцины

Свои у города сумерки,
блуждают живые по улицам
в беспамятстве.
Окна как вымерли.
И памятники сутулятся.

Какая печаль у холодного камня?
Встают на пути – и тревожат.
Нагие стоят неприкаянно.
А век неминуемо прожит.

Земля содрогнётся,
никто не услышит.
Но гул переходит в кости
ломотой.
И тянется к сердцу поближе,
когда к постаменту – как в гости.
О да, оживают в Казани и камни,
одетые дымкой:
к вокзалу! к вокзалу!
И машут как будто
навстречу руками,
и влажно поводят глазами.
В Москву!
Но, как гири, вериги-оковы
их держат. Гудят постаменты.
Вот этот стоит, а был забракован.
Морщины в подглазьях заметны.

Кому-то жить в ссылке
навечно, навечно!
…Покрепче замок не забудь на дверь.
О чём ты, прохожий,
хмельной и беспечный,
болтаешь теперь?

Промёрз постовой.
…Без охраны и этот,
поди, пропадёт. Истукан истуканом.
Хоть был бы, к примеру,
худющим поэтом…
А тоже подвергся капкану…

Как в сумерках тяжко.
Бессменная вахта.
Снежком укрывайся в ночи.
Позёмка, позёмка.
А ворот распахнут.
Терпи. И снова молчи.

Сонеты

1

Я будто в пустыне тоски изнемог
по глазам её влажным –
укрыться б в ресницах!
Все тропы слезами залиты,
не видно дорог.
Туда паутины скользят,
облака улетают и птицы,
Но высохли слёзы.
Не нами придуманный мир
реку укрощает и раны дыханием сушит.
Душа встрепенётся,
приободрится на миг –
а там уже травка, цветы,
где коробились сучья.

И сердцу откроется снова
прибежище снов.
Погаснут глаза –
в них мелькнут пересохшие губы.
Ворота захлопнутся.
Грохнет тяжёлый засов.
С ручьями весенними время на убыль,
на убыль.
Никто не найдёт меня…
Осени чёрной вода
овраги глубокие любит.
Стоит и стоит. Не уходит она никуда.

2

Губы мои задрожали сегодня,
как берёзы последний листок.
Что-то дни всё темней,
бызысходней:
холодеющий запад,
промозглый восток.

Ах, как хочется солнца!
Четырежды солнц!
Протянувшись, как птичье гнездо,
к поднебесью,
просиять,
чтоб из глаз улетучилась соль,
а из горла вырвалась песня!
Прикоснуться бы к вечности…
Не нов мой порыв.
У небес просит скорбный и нищий.
Ничего не случится.
До поры, до поры, до поры.

Я гляжу просто так – под обрыв.
Вижу птичье гнездо,
лодок днища.

3

Эх, остаются любимые…
Словно ивы,
по озёрам слёзы лить, горевать.
Улетаю и я. Стая уток пугливых
позвала.
Полегла за деревней трава.
Остаются любимые…
Словно ивам,
доведётся ль с пригорка встречать?
Ведь вернусь, как ручей говорливый.
Дорога здесь мне каждая пядь.
Человеку немного и надо.
Завтра сети забросят, испробуют печь.
Кто приснится кому?
Накатан
этот путь. И испытана речь.

Новый странник пройдёт, не заметив,
что скрывают в сумерках ветви.
Эти ивы плакучие
кого на закате приветят?

Перевод Рустема Кутуя

Газинуру Мурату

Слово – что стрела.
                           Пословица

Звенит над этой степью воздух и
Врывается со свистом в песнь мою.
Скользя, крадутся рядом и вдали,
Льнут по-кошачьи тени к ковылю.

От горизонта к горизонту я
Бегу. Упал. Встаю. Бегу опять.
То смутное, что мучает меня,
Пульсирует во мне, хочу понять.

Смешной, кого зову? В движенье весь
Я словно колоколец. Но на зов
Родоначальница-волчица здесь
Выходит из шатра иных веков.
Здесь нет времён. Всегда одна пора

Кружит здесь в неизменности своей.
Натягиваю лук. Мишень, она стара,
Лишь мой колчан пустеет всё быстрей.

От горизонта к горизонту я
Бегу. На землю падая, гляжу,
Ищу, где ж хоть одна стрела моя.
Но только их обломки нахожу.

Себе я говорю: не удались
Мои попытки, как гнилые дни.
Впились газелям в рёбра, унеслись,
Без прока стрелы сгинули мои.

Опять свистят над степью стрелы (в ней
Бессмертен героический дастан)
И вязнут в гривах мчащихся коней,
Попробуй-ка оттуда их достань.

И разве пища для души – стрела?
Но в том поэта неподъёмный грех,
Когда людскую душу обожгла
Хотя б одна из выпущенных всех.

Пускай смеются.
Лишь бы не пришлось
Познать до срока им, что вижу я:
Уходит всадник в темень. И от слёз
Не удержаться, в нём узнав себя.

И сломан лук, и пуст колчан,
и навсегда –
Лишь степь да песня. О конях своих
Тоскуют всадники, попав сюда.
И только тени обнимают их.

Перевод Сергея Малышева

vsadnik450.jpg

FREEPIK.COM

Рассыпавшиеся чётки

(короткие стихи)

1. Пуповина

Дорога от заката до рассвета впереди,
Ждёт за порогом ночь-волчица.
Обрывок пуповины прижимаю
у груди –
К вечности мне нужно подключиться.

2. Ночные фантазии

Когда во тьме полночной
вдруг услышу
Цветочный ветер,
дрогнут ли ресницы?
Звезда с орбиты сиганёт на крышу,
Чтоб озарить улыбкой наши лица.

3. Тропинка

Ох уж этот мне общажный холод,
потолок зарос щетиной инея.
Весь дрожа, иду своей тропиною,
След её травой зарос, не полот,
вместо вешек – трели соловьиные.

4. Память

Мой друг…
Орёл, сражённый влёт недугом…
В ладонь холодной глины набираю…
Кого я знал, уходят друг за другом,
В их памяти я тоже умираю.

5. Смерть

Совсем уж юным он покинул
белый свет…
Я вопросил звезду, что на ладонь
слетела:
Коль для души загробной
вечной жизни нет,
Какой же толк от краткой бренной
жизни тела?

6. Татарская могила на русском кладбище

Русские бабки торгуют нетленной
гвоздикой да хвоей,
Ими обложен и холмик,
и камень обветренный твой…
Символы вечности век скоротечный
окупят с лихвою,
А за оградой берёзка кропит
прошлогодней листвой…

7. Осень

И до меня наконец-то дошло,
что на улице осень:
люди, немедленно переодевшись,
мохнатое носят,
клёны неспешно халаты багряные
скинули оземь.

8. Грехи

На плече, чуть выше сердца, он сидит
И за мною добросовестно следит:
Видит ангел, где и с кем я изменял,
В Судный день ему влетит из-за меня…
Сердце грешное заранее болит.

9. Человеческий век

От радости ли слёзы лью из глаз?
От горя ли какого я реву?
Не ведаю… Живу ведь в первый раз!
И вместе с тем…
в последний раз живу…

10. Моя жизнь

Белый голубь нарезает круги
над землёй
Или всё же земля вращается
под птицей?
И что такое след…
Белёсая тень подо мной,
Вцепившись в неё что есть сил…
пытаюсь влачиться.

11. В походе

Не отпускает меня один вопрос
извечный:
Лишь воевать, что ли, выпало нам,
божьим рабам?
Глянь, как на марше ногами
стучит человечек,
Можно подумать, под ним не земля –
барабан.

Перевод Наиля Ишмухаметова

Scroll Up