Дырка от бублика

Рассказ. Перевод Азата Ахунова

Опубликовано в журнале Октябрь, номер 10, 2008

Родился в 1962 году в Чувашии, в деревне Чичканы. Окончил филологический факультет Казанского университета, работает в журнале “Идель”. Автор четырех поэтических и трех прозаических книг. Лауреат премии Мусы Джалиля (1990) и премии республиканского Союза писателей (2004). Заслуженный деятель искусств Татарстана.

Когда я оказался в райцентре, дождь, все еще не желая сдаваться, посыпáл землю мелкими, холодными капельками. Надо же, как не везет! За поворотом, оставляя за собой клубы сизого дыма, скрылся последний автобус, который проходит через нашу деревню. “Черт возьми!” – сплюнул я на землю. Эти слова срываются с моего языка, когда я особенно раздосадован. Стараясь ступать по траве, я направился в сторону асфальтовой дороги. Пойду пешком – кто знает, может, подберет какая-нибудь попутка…

Не успел прошагать и пяти минут, как позади замаячила чья-то серебристая машина. “Отойду-ка в сторону, новые хозяева жизни не станут церемониться – окатят грязью, мало не покажется!” – С этими мыслями я отступил назад и без всякой надежды поднял руку.

Смотри-ка, остановился…

За чернотой тонированных стекол не разберешь, кто там внутри. Открылась дверь – и на тебе: Камиль, друг детства. Точно, он, но каков гусь! По виду скажешь – большой кабинетный начальник. Нехотя кивнув, махнул рукой: мол, садись! Бросил взгляд на мои мокрые ботинки – не запачкают ли они салон?

– Домой? – первым завел он разговор.

Про Камиля говорили, что работает на бензозаправке, что поймал за хвост птицу удачи, катается, как сыр в масле. Завидуют люди, конечно. Разве могут у нас искренне радоваться чужому счастью? Могут, наверное. Есть такие чудаки. Только я их не встречал…

Камиль пронзил меня взглядом.

– Чё не на машине?

Только хотел ответить, что машины у меня не было и в помине, как Камиль сказал:

– Да, бензин нынче дорог. – И непроизвольно облизнул губы.

Видать, не бросил он эту свою детскую привычку. Впрочем, сейчас она ему даже к лицу. А что скажешь против хозяина такой крутой тачки? Даже если он будет облизывать не губы, а собственные уши, скажешь: молодец! – и все.

– Машина у тебя классная! – продолжил я беседу.

Этот комплимент должен был ему понравиться – уж я-то его знаю! И в самом деле, Камиль широко заулыбался, его глаза счастливо засияли.

– Еще бы не классная! Купил у одного мужика, который привез ее из самой Америки. В Москве, через знакомых. Как тебе?

– Супер!

– Видел тебя по телеку как-то. Кажется, в воскресенье. В другие дни смотреть нету времени. И часто светишься в ящике? В тот раз, кажись, был в белой куртке.

– Не часто, – отозвался я и добавил: – Когда случайный ветер занесет.

Долго ехали молча. Вскоре Камиль вновь завел разговор:

– А твоя – иномарка?

– Что?

– Машина твоя, говорю, иномарка, что ли?

– У меня нет машины…

– Да ну? – Камиль посмотрел на меня с недоверием. – Не ври… Как так: писатель – и нет машины? По телевизору тебя показывают. Ладно я, даже родственники в Канаше тебя видели. Голос, говорят, у него точь-в-точь отцовский. Не врут… Отец твой нашим учителем был. Что уж преподавал? Географию, кажется?

– Точно…

– Что думаешь о Саддаме Хусейне?

Я пожал плечами:

– Ничего не думаю.

– Хитрец мужик… Как считаешь, расстреляют?

– Не знаю.

– Все равно в тюрьме замочат. Как Салмана Радуева.

– Такие не умирают своей смертью. – В подобных случаях стараешься как-то поддержать беседу…

– А тот, которого арестовали, интересно, он не двойник его? Про Гитлера вон говорят, что живет в свое удовольствие в Америке…

– До сих пор?

– Такие живут долго. Если бы Берия не прихлопнул Сталина, до сих пор бы житья от него не было. Помощнички-то его чуть ли не до ста лет дожили.

– Телевизор много смотришь. Хотя и говоришь, что времени не хватает, – заулыбался я.

Телевизор! Чертов ящик! Вот чему должна быть “благодарна” татарская нация. Старухи, которым надо думать о намазе, распустив слюни, радуются бестолковым сериалам. Кафиры не поклоняются так своим иконам, как мы поклоняемся телевизору…

Машина резко затормозила. Обиделся, что ли, Камиль? Чем черт не шутит – оставит здесь и уедет. Видно, что стал он совсем другим человеком – по неторопливым и ленивым движениям пальцев видно.

– Слышал, что Самигулла погиб?

– Какой Самигулла?

– В классе у нас был только один Самигулла…

– Да…

Вот так бывает. Услышишь нежданную весть о смерти знакомого человека, и верить не хочется. Хотя с годами начинаешь привыкать к уходу близких… А смерть кого-то чужого, со стороны, вообще не вызывает никаких чувств. Что сказать? Стоишь на краю могилы знакомого, и пронзает тебя мысль: “А я – долго ли еще буду топтаться на этой земле?” Душа вздрагивает, но вскоре забываешь об этом. Захватывает жизненная суета… нацепляешь на лицо маску, бежишь туда, сюда… врешь, сам обманываешься. Один раз выигрываешь, десять раз проигрываешь. И выясняется в конце концов, что главный проигрыш – это наша жизнь.

Самигулла… Сирота, воспитывался бабушкой. Как уж ее там звали?.. Высокая, худая, руки, словно высохшие ветви. Близко посаженные, колючие черные глаза – время еще не высветлило их. Крупный нос говорил о том, что к ее породе примешалась дальняя южная кровь. На голове всегда черный платок. Побаивались мы ее. А Самигуллу при виде бабки прямо дрожь пробирала – держала она его в ежовых рукавицах. Да как же ее звали, эту старуху?.. Трудно они жили, нуждались во всем. Мать Самигуллы умерла сразу после родов. Отца, кажется, у него не было. Впрочем, что это я? Да разве без отца появился бы Самигулла на белый свет? Говорят, отец летчиком был… Взорвался вместе с самолетом. Впрочем, таких “детей летчиков” у нас в деревне было еще несколько.

– Вот здесь, – сказал Камиль.

– Что – здесь?

Камиль посмотрел на меня с недоумением:

– Так ты ничего не знаешь?

– Ничего. – Стараясь удобнее устроиться, я заерзал на своем сиденье.

– Он въехал на своей машине вот в этот столб…

Вдоль дороги стояли бетонные опоры фонарей. Ближайший столб покосился, а в одном месте виднелось что-то вроде вмятины. Можно представить себе, с какой скоростью он гнал, если чуть такой столб не обрушил.

– Так он машину купил?

– Только что. “Девятку”. Красную… – Камиль тяжело вздохнул. – А ведь я собственными глазами видел, как он разбился. За ним ехал…

– Да что ты говоришь!

– Ну!.. Еще в райцентре встретились. Я стоял разговаривал с Наби. Помнишь его? Тоже с нами учился. Лесом он сейчас торгует, джип купил, слышал, наверное… Из Казани привез. Он бы за машиной в Москву поехал, да по-русски два слова связать не может. Школу закончил, а читать толком не научился. Припоминаешь? Короче, стоим. Подъезжает красная “девятка”. И что? Провалиться мне на этом месте – не спеша выходит из нее Самигулла! Улыбается, конечно, рот до ушей. Прикинь? Наби вытаращил зенки и смотрит. Да… картина. Самигулла – и машина… красная. Ты же знаешь, как он рос? За ноги поднимай и тряси – блохи дохлой не вытрясешь. В последнее время в Казани работал, не бог весть кем – что-то типа сантехника…

– Он один ехал?

– Один. Это к лучшему. Жена, дети… Все бы превратились в месиво. Ну вот. Увидели мы его. Что говорить – удивились, конечно. Обмыть надо, говорим, тачку. Сами уже подогретые, но так, слегка…

– Самигулла ведь не пил! У него сердце больное было!

– Ты же знаешь Наби, он прилипнет – не отлипнет. Зашли в рюмочную. Обмыли машину. Чуть-чуть… Классная была тачка… красная… грохнулась. В хлам!

– Хорошо, видать, обмыли!..

Камиль вышел из машины, следом выбрался и я. Ступая по примятой, испачканной то ли маслом, то ли сажей траве, подошли к столбу.

– Десять дней как похоронили Самигуллу… Он поехал первым, мы с Наби за ним следом. Колонна друзей молодости, прикинь! Стемнело уже. Смотрю – машина Самигуллы виляет туда-сюда. Потом резко повернула и прямо в этот столб – бах!

Закружилась голова, я невольно облокотился о столб. В четырех-пяти шагах в траве валялось что-то желтое. Подошел ближе: это был обломок бублика.

– Что нашел? – спросил Камиль.

Я раскрыл ладонь, на которой лежал кусочек бублика.

– А-а… гостинец бабушке. Любит она с бубликами чаевничать. Вот он и купил.

…Лет десять, наверное, с тех пор прошло. Занесло меня как-то в Канаш. Самигулла тогда там учился в каком-то профтехучилище. Сойдя посреди ночи с казанского поезда, я не знал, куда податься. Делать было нечего, пришлось пойти в общагу, в которой он жил.

Несмотря на то, что я разбудил его, Самигулла встретил меня радостно, он вообще улыбчивый был. Его радость передалась и мне, ведь мы со школы не виделись.

О чем говорили? О чем могут говорить два неженатых молодых парня?

– Так, Ркаил, завтра вместе поедем домой, – сказал Самигулла. Его длинные ресницы дрогнули, будто в смущении. – Вот… купил бабушке бубликов.

Я обернулся: на гвозде возле полки с посудой висела связка бубликов.

– Завтра только среда. Как с учебой? Проблем не будет?

Самигулла лишь махнул рукой:

– Со-ску-чил-ся…

Как все же звали эту старуху? Неужели он так любил ее? Взрослый уже парень. В таком возрасте родственные чувства ослабевают, их заменяют другие чувства – хотя бы к девушкам, например…

Самигулла как будто прочел мои мысли:

– Бабушка, сам знаешь, воспитывала меня строго. Да и сейчас, чуть что – схватит палку, долго упрашивать не будет. Только… Нет у нее на всем белом свете человека ближе, чем я. Да и у меня нет. Стараюсь каждую неделю ездить домой. Все мне тут надоело… Городские пацаны пристают, требуют, чтобы делился бабками. – Наклонив голову, он чуть улыбнулся: – Я же безобидный, сам знаешь.

И, в самом деле, совсем безотказным был этот Самигулла. За пряниками и конфетами в магазин гоняли его. Так уж люди устроены: стоит дать слабинку, и даже самый близкий, родной человек готов сесть тебе на шею!

Я не стал влезать к нему в душу, утешать и успокаивать. Какой прок от этого? Все равно что сыпать соль на рану.

– Не по одной только бабке соскучился, наверное?

Самигулла, покраснев, опустил голову:

– У Алии завтра аулак эй…

Ага! Вот в чем секрет. Я, конечно, слышал о неразделенной любви Самигуллы. Он был неравнодушен к одной девушке из нашей деревни. Звали красотку Гульчачак. Впрочем, неравнодушен – это слабо сказано. Он втрескался в нее по уши.

Что там происходит на аулак эй? Молодежь собирается, когда взрослых нет дома, начинаются игры, гадания на кольцах, еще что-то… Уже забылось. Наигравшись, наплясавшись, парни вызывают понравившихся им девушек “на разговор”. Помощниками в этом деле служат сопливые мальчишки и девчонки. В один из таких вечеров и Самигулла “вызвал” свою Гульчачак…

Этот “разговор” – сам по себе интересная тема. О чем говорить, например, с девушкой, с которой и так встречаешься каждый день? В былые времена разговаривали через дырку в заборе. Девушка – на крыльце, парень – снаружи. В мое время молодежи уже можно было рядом постоять, хотя девушки за руку взять себя еще не позволяли. О чем-то большем мы не думали и не знали. Да и откуда? По телевизору тогда крутили разве что фильмы о войне с немцами. Не то что сейчас, когда “про это” известно в подробностях любому мальчишке.

Говорят, Самигулла долго ждал Гульчачак. Парни, которые вызывали своих возлюбленных “на разговор”, болтали с ними про все подряд. Выясняли, сколько у тех в хлеву телят, сколько пеструшки несут яиц, и с гордо задранным носом возвращались домой: мол, мы теперь не просто шантрапа уличная, мы теперь с девушками общаемся и даже тайком касаемся их тела. Вот как! А Самигулла? Самигулла так и простоял весь вечер в ожидании, да впустую…

На следующий день “сарафанное радио” разнесло по деревне слова Гульчачак: “С какой стати я выйду к этой несчастной сироте казанской?”.

Эти слова наверняка донеслись и до Самигуллы. Не донеслись, так донесли…

В тот вечер в общежитии он, словно прочитав мои мысли, сказал:

– Не могу забыть ее. Сам себе удивляюсь…

…Камиль пробормотал:

– Говорят, его сердце остановилось еще до удара… – И зашагал в сторону своей машины.

– А что, молодежь до сих пор собирается на аулак эй? – спросил я.

Камиль посмотрел на меня как на сумасшедшего. И как-то противно ухмыльнулся:

– Деревня уже давно переплюнула город! Вы что там, в Казани, думаете, что деревня живет по-старому? Да? А Самигулла… Самигулла каждый раз, как наведывался, спрашивал о Гульчачак.

– Как она сейчас?

– Как, как! Сто лет в обед как осыпался этот цветочек. Что в ширину меряй, что в длину – все одно. На руках двое детей, муж на шабашке. Строит коттеджи казанским богачам. – Слегка пнув по колесу машины, Камиль нервно облизал губы.

На въезде в деревню притормозили возле похожего на амбар здания, “на лбу” которого красовалась надпись “Юлдаш”.

– Курево закончилось, – пояснил Камиль.

Я пошел за ним.

– У нас сейчас таких магазинов около десятка…

В пустом магазине сидела полусонная тетка мрачного вида. Полки завалены колониальным товаром – водкой, минералкой, соками.

– Бублики есть? – спросил я.

Тетка отреагировала на удивление быстро – поднялась и всей своей массой чуть не навалилась на меня.

– У нас все есть! Главное, чтобы деньги были.

Камиль, вероятно, расценил мой вопрос как чудачество.

– Я домой. Ты уж дальше сам как-нибудь, – сказал он.

– Конечно, конечно, – отозвался я.

Мы разошлись. Закинув на плечо связку бубликов, я побрел по улицам деревни в тот конец, где жила бабушка Самигуллы… Как уж ее там звали?

Ее дом я увидел еще издалека. Маленький такой, словно гусенок, готовый вот-вот нырнуть в речку. Пройдя через калитку, я на ощупь взобрался на крыльцо и вошел в сени.

Изнутри послышался слабый голос:

– Кто там?

Я коснулся выключателя возле двери, и в комнате вспыхнул безжалостный электрический свет. Среди голых стен на деревянной кровати, поджав ноги, сидела бабушка Самигуллы.

– Самигулла?..

– Это… это я, бабушка, Ркаил, друг Самигуллы. Вот принес небольшой гостинец, – и протянул ей бублики.

– Самигулла-а…

– Нет, это не он. Я…

– Где ты шлялся до сих пор, чертов мальчишка?

Старуха протянула ко мне свои смуглые пальцы с длинными ногтями.

– Иди сюда, пропащий. Вот я тебе сейчас надеру уши!.. Коза вон с голоду скоро подохнет. Деньги привез?

Я невольно отступил назад.

– Где палка? Погоди, всыплю тебе сейчас по первое число! – И тут же начала жевать беззубыми деснами один из принесенных мною бубликов. В этот момент разорвалась бечевка, и все бублики разлетелись по полу, словно золотые монеты…

Я выключил свет и вышел наружу, оставив позади дрожащий голос старухи:

– Самигулла!..

Перевод Азата АХУНОВА

∙

Азат Ахунов родился в 1970 году в Казани. Окончил факультет востоковедения КГУ, аспирантуру при Институте языка, литературы и искусства им. Г. Ибрагимова. Кандидат филологических наук.

Рассказ

Ркаил ЗАЙДУЛЛА

Женщина с дурным глазом, или Месть через любовь

Рассказ

Опубликовано в журнале Дружба Народов, номер 10, 2007

Перевод Ильдар Абузяров

Тот, кто хоть раз видел нового скакуна Шакура абзы, целых три дня не мог прийти в себя от изумления. От коня нельзя было отвести глаз. При беге гибкое туловище его грациозно вытягивалось, копыта летели, едва касаясь земли и зеленой травы. Мы, сопливые мальчишки, завороженно смотрели на это чудо природы, ощущая в себе непонятное, неизведанное еще чувство прекрасного, Начала. Даже, кажется, кровь в наших жилах текла быстрее и горячее при взгляде на жеребца. И кличка у него была редкая, живописная, напоминающая старинные бабушкины сказки, в которых прекрасные пери перемежались со страшными семиголовыми драконами. Когда Шакур абзы ласково обращался к своему новому четвероногому другу, в груди нашей что-то теплело. А звали коня — Фархадом.

Пацанами мы постоянно шныряли вокруг да около дома и двора Шакура абзы. К конюшне мы, понятное дело, даже приблизиться боялись. И было чего бояться. Как только к стойлу приближался чужой человек, Фархад раздувал ноздри, бил копытом и тонко ржал… И только завидев хозяина, он с удовольствием протягивал ему свою шею и, закрыв глаза, ждал, пока его гриву расчешет ласковая рука сурового мужчины. Шакур абзы кормил любимого коня сахаром и ржаными колосьями, гладил холку, шептал ему нежные слова. Впрочем, ничего удивительного. Даже полудикие, необъезженные жеребцы смиренно затихали, стоило только протянуть к ним руку этому невысокому, широколицему мужику с жиденькой бородкой. Не зря в народе говорили, что в Шакура “бес лошадиный вселился”.

Его сын Сабир был под стать отцу — жить без лошадей не мог. Благородные животные также отвечали ему взаимностью. Увидев на пастбище дочерна загорелое лицо Сабира, кони с радостью подымали хвосты и галопом мчались к своему любимцу. Вечерами Сабир водил отцовских лошадей на водопой и купание. К реке и от реки он мчался даже не верхом, а стоя на спине лошади, гарцуя, как циркач, всем видом как бы говоря: “Смотрите, вот я, сын знаменитого коневода Шакура, будущий знаменитый коневод Сабир!” Хотя от их двора до реки вела прямая дорога, Сабир гнал лошадей обходным путем, мимо Лапотной горы через верхнюю часть села. Причиной этого была не столько бравада джигитовки, сколько одна женщина, жившая на краю села, во вросшей в землю избушке. Сельчане старались обходить этот домишко стороной, в ауле бытовало поверье, что у хозяйки избы дурной глаз, причем дурной как бы наоборот. Считалось, что человек или скотина, которыми она восхитится, то есть посмотрит на них с радостью, непременно попадут в какую-то беду: или заболеют, а то и вовсе помрут, если им не поможет опытная ворожея. Поэтому и мы, пацаны, старались быстро пробежать мимо этой заколдованной избушки с подслеповатым оконцем. Только пятки сверкали!

И только мой друг Хайруш не верил этим слухам, смеялся.

“Может, в этом доме вообще никто не живет? — говорил Хайруш, — может, там черти поселились? Слушай, айда сходим туда ночью, проверим”.

Ага, нашел дураков!

Однажды Сабиру вздумалось погнать Фархада на водопой мимо дома колдуньи. Видно, так суждено ему было на роду.

Недавно только мы слонялись возле двора Шакура абзы. На скамейке в саду он вел чинные разговоры с соседями. Сам только что вышел из бани, распаренный, красный, довольный. Махровое полотенце висит на плече, рубашка распахнута. В конюшне тонко ржал сытый Фархад, и Шакур абзы тихо вторил ему довольным смешком. Вокруг головокружительно пахло яблоками. Разговор, естественно, вился вокруг Фархада.

— К следующему сабантую будет готов, — высказал предположение дядя Сафар и потер рукой лоб, чтобы скрыть завистливый взгляд в сторону конюшни. — Животное благородное, иноземных кровей. Издалека видно…

В селе поговаривали, будто Шакур увел этого жеребца у Шайми бая, живущего где-то под Казанью… А тому баю, говорят, этого жеребца подарил сам “султан туркменский”. А что? Очень даже может быть. Знающие люди говорят, что жеребец этот — ахалтекинской породы.

Дядя Сафар и сам нет-нет да пригоняет откуда-то весьма неплохих лошадей, отличает их с закрытыми глазами. Слово коневода Сафара стоит дорого. Поэтому Шакур лишь довольно посмеивается над словами уважаемого Сафара ага.

К разговору подключается Шешам абзы.

— Как, говоришь, его кличут, Шакуретдин?

Шешам был стар, тощ, желт, вдобавок у него тряслись руки. Говорят, в молодости он ограбил один магазин с конской колбасой (казы) — его обнаружили, долго за ним гнались. Шешам сумел переправиться через весеннее половодье, спасся, но с тех пор руки у него трясутся.

— Фархад! — в который раз торжественно объявляет Шакуретдин.

— Не к добру давать человеческое имя животному, — покачал головой Шешам и, пряча дрожащие руки, побрел к своему домишке. — Ох, не к добру…

— Ха, старый чувашин, — беззаботно заметил ему вслед Шакур. — От тебя
путного слова не жди.

Но Шешам оказался прав. Пророчество его вскоре подтвердилось. Не прав оказался именно Шакур, каким бы умным он ни казался.

Однажды Сабир, как уже было сказано, решил погнать Фархада на купание через нижнюю часть села. Он стоял босыми ногами на спине ахалтекинца, ловко гарцуя и весело посвистывая. Мы побежали следом — так притягивало нас зрелище купающегося чудо-коня. Ахалтекинца.

Хайруш вдруг потянул меня за край рубахи. Оказывается, мы бежали мимо дома “колдуньи”. Занавеска на окне, кажется, дернулась.

— Ах, черт, по-моему, она увидела Фархада! — сокрушенно взмахнул рукой приятель.

В то время я не обратил внимания на его слова. А если бы и обратил — что изменилось бы?

Река светилась теплым закатом. В малиновой воде купался Фархад, и его тонкое ржанье разливалось по округе.

…А наутро весь аул облетела злая весть: Фархад заболел!

Услышав эту весть, мы прибежали к подворью Шакура абзы. Там уже собралось немало народу. Тихо, будто ждали выноса мертвого тела. С трудом протиснулись мы поближе к ахалтекинцу: глаза его уже закатывались, из-под губ выступила пена, розовая, как закат.

— Не иначе, как та ведьмовка сглазила, — пробурчал Шешам абзы.

— Гнать ее нужно из села, — сказал кто-то.

И только Шакур абзы молчал. Вместе с несколькими мужиками он погрузил мертвого Фархада на арбу и поехал на скотомогильник. Гордость села, всей округи, всего района — благородного ахалтекинца — тянула в последний скорбный путь обыкновенная деревенская кляча.

Мы улеглись на траве, в тенечке под забором.

— Шакур абзы не даст спуску этой ведьмовке, — заверил Хайруш, облизывая потрескавшиеся губы. — Вот увидите: он накажет ее.

Сабира не было видно ни во дворе, ни на улице. На другой день возле их дома остановился тарантас, из которого вышел очкастый бородатый человек с портфелем. “Саквояж… Доктор” — прошептал Хайруш.

Слова-то какие знает. Понятно: сынок учителя.

— Здравствуйте, Антон Павлович, — приветствовал человека Шакур абзы и даже поклонился. Да-а… Шакур далеко не перед каждым склоняет свою гордую голову.

“Доктор приехал осмотреть Сабира”, — вдруг подумали мы. Ведь родные боялись, как бы подросток не сошел с ума от горя. Говорили, что он лежит целыми днями неподвижный, глядя в потолок, ничего не ест, не пьет. Считает, наверное, себя виноватым в гибели Фархада. Спрашивается, какая нечистая понесла его в тот день через нижнюю часть села? “Черт попутал”, — утверждает Хайруш.

Оказывается, Шакур вызвал весьма известного доктора. Как бы то ни было, а через несколько дней похудевший, осунувшийся Сабир вновь появился на улице. Правда, с нами уже не здоровался, взгляд его был опущен, потерян.

— Что-то он задумал, ребята, — многозначительно сказал Хайруш, и от его слов у меня словно мороз по коже прошел.

Да, по всему видно, назревали события. К вечеру, когда уже смеркалось, Шакур абзы сунул что-то под мышку и направился к околице. Мы с Хайрушем переглянулись, не зная, что и сказать, хотя и поняли, что он отправился к “ведьмовке”. Что же он нес под мышкой?

Тихонько пошли мы вслед за Шакуром абзы. Дверь избушки скрипнула, и бывший владелец ахалтекинца нырнул в логово сатаны.

Хайруш потянул меня к окну.

— Ой! — испугался я и задрожал, как руки старого конокрада Шешама.

— Да ты трус! — Хайруш презрительно отвернулся.

— Забоишься тут… Если эта ведьмовка почует… Если взглянет… Все-таки перед другом не хотелось позориться, и я, собрав остатки смелости, шагнул к окну. Они сидели за столом напротив друг друга. Доносились их голоса. Впрочем, кажется, говорил один Шакур абзы.

— Сколько лет уже я не могу забыть тебя. — Он развернул принесенный сверток. Показался отрезок красной шелковой ткани. — Вот… Принес.. Красное, как наша молодость… — В ответ — ни слова. — Сколько уже лет снится мне по ночам твоя стройная фигура, — продолжал гость. — Ты и сама не знаешь, как ты красива. Никого нет в селе прекраснее тебя. Брови будто пером писаны, глаза словно звезды на небе, губы спелые, как ягоды. Посмотри на себя в зеркало, и ты поверишь моим словам. — Она обернулась и посмотрела на засиженные мухами треснутое зеркало. Он продолжал: — Скрываешь от людей такую красоту. — Ни слова в ответ. Шакур встал и направился к двери. У двери обернулся и сказал, как застонал: — Я тебя никогда не забуду.

Махнул рукой и вышел. Как только Шакур вышел, она подошла к зеркалу, примерила к себе ткань, причесала волосы. Мы, не дыша, следили за ней. Уже стихли шаги Шакура абзы.

Женщина неожиданно громко засмеялась. В ее смехе чувствовалось какое-то торжество, даже толика злорадства. На нас словно холодом повеяло. Не помня себя, мы бросились бежать.

Немного отдышавшись, я удивился:

— Неужели Шакур абзы любит эту ведьмовку? Хайруш шмыгнул носом:

— Здесь явно что-то неладно. Шакур за просто так даже кучку соломы не поворошит.

При чем здесь солома? И где здесь неладно? Мы же собственными глазами видели, как Шакур абзы объяснялся ей в любви. Ну да, и слышали все. Конечно.

На другой день мы только и думали об этом. Шакур абзы открылся перед нами с совершенно неожиданной стороны. Сказать кому, не поверят.

— Здесь какая-то тайна, — заявил Хайруш, привыкший думать основательно.

С наступлением темноты мы снова пошли к околице. История шакуровской любви затмила даже трагическую гибель прекрасного ахалтекинца. Ладно мы, но как мог Шакур абзы так быстро забыть смерть своего любимого скакуна? Тем более что говорят, будто эта зазноба-ведьмовка и погубила скакуна. Мы снова прильнули к подслеповатому оконцу отверженной избушки.

Женщина… Она стояла перед зеркалом и что-то напевала вполголоса. На ней струилось алым цветом роскошное шелковое платье.

И тут что-то случилось — лицо женщины исказилось какой-то мукой, руки безвольно повисли, и она упала на пол в конвульсиях. Изо рта выступила кровь, будто кусочек ярко-красной холки скакуна.

От страха мы онемели, а опомнившись, побежали к мулле Аптерахману.

На другой день несколько стариков понесли умершую женщину на кладбище. На отпевании покойной “ведьмовки” Шакура абзы не было…

Ышаныч

Томалаган кара болыт…
Сиздерми һәм бик сак кына
Кояш үтеп керә барыбер
Туган җирнең туфрагына.

Элекке бабайлар сыман
Җиргә куеп колагыңны,
Ишетәсеңме, җылы иснәп,
Бөҗәкләрнең елаганын?

Анда гел кысыр хәрәкәт, –
Шулмы күңелне җилкетә?
Ә өстән энә карагы,
Кигәвеннәр очып үтә.

Таралыр ул кара болыт!
Кояш чыгар, һәм челтерәп
Ләйсән явар сөенеч булып, –
Фәкать ышанырга кирәк.

Гөл ачылыр, су яктырыр,
Гел яңача балкыр төсләр.
Яфрак астына күченер
Мең күзле бу үрмәкүчләр.

Ләкин бүген хәлләр хәтәр,
Күренми бер терәге дә…
Таянасы калды бары
Һәркемгә үз йөрәгенә.

Әңгәмә

Писатель Ркаил Зайдулла: Если мы потеряем язык, то целая цивилизация уйдет в небытие

Фото: Михаил Захаров

Автор материала: Марат Ишкильдин

О романах «Кул-Шариф» и «Зулейха открывает глаза», популяризации татарского языка, уровне культурного развития татарской молодежи и проблемах национального самоосознания поговорил с корреспондентом «Татар-информ» татарский поэт и писатель Ркаил Зайдулла.

Ркаил Рафаилович, над каким произведением вы сейчас работаете?

– Вообще-то я не люблю говорить о произведении пока оно не закончено. Я начал писать рано, с восьми лет, тогда я писал ученические вещи. Начал печататься в пионерской газете, которая теперь стала журналом «Сабантуй». Как и многие писатели, я начал со стихов. Первый сборник вышел у меня в 1984 году, когда я окончил Казанский университет, для той эпохи я считался молодым поэтом. Сейчас-то могут выпускать свои стихи ребята и в 10-12 лет, то есть издавать книги стало легче, есть деньги и спонсоры.

Потом я стал широко известен в узких кругах как поэт и у меня вышло еще несколько сборников стихов. Я стал лауреатом премии им. Мусы Джалиля в 90-м году. После (я, конечно, и в детстве писал рассказики, разные заметки) начал писать прозу, далее драматургию и публицистику, поэтому, возможно, меня больше считают журналистом. Кстати, в здании «Татмедиа» я работал с 84-го по 89-й год, потом ушел в совершенно новый журнал «Идель», то есть стал основоположником этого журнала. Редакция была расположена на улице Муштари, где находится и Союз писателей РТ. В позапрошлом году 4 месяца я проработал главным редактором журнала «Гаилә һәм мәктәп».

Сейчас я пишу политические статьи для разных изданий, рассказы и работаю уже несколько лет над историческим романом «Кул Шариф». Это оказалась очень трудной работой, потому что надо знать историю не только казанского ханства, но и историю России, Ногайской и Крымской Орды, Астраханского и Казахского ханства. Скажу так, работа над произведением идет медленно. В основном, я не то, чтобы пишу, а скорее изучаю историю и стал уже историком-любителем.

К слову, историей увлекался с детства, а в студенчестве читал уже серьезные исторические труды, начиная с Карамзина и наших историков, но тогда еще не печатались такие авторы, как Атласи, Газиз Губайдуллин. История для меня обычная стезя.

«Кул Шариф» – первое мое крупное произведение, потому что поэты пишут не за столом, а, например, во время прогулок.

Вы упомянули, что проработали в «Гаилә һәм мәктәп» всего 4 месяца. Получается сейчас вы не работаете ни в одном издании?

– Да, сейчас я свободный человек.

Ставят ли спектакли по вашим пьесам и пользуются ли они популярностью на сегодняшний день?

– В основном я татарский драматург, а драматургией, если честно, заниматься не собирался. Меня покойный Марсель Салимжанов позвал и говорит: «Я читал твою прозу, у тебя там очень интересные диалоги. Попробуй написать что-нибудь вроде драмы или комедии». Я написал пьесу «Заблудший соловей», и он ее поставил, но к сожалению, через год он умер. Это было честью для меня, что такой мастер поставил мою пьесу, которую с успехом играли на сцене.

В 2011 году молодой тогда режиссер Ильгиз Зайниев поставил мою пьесу «Любовь бессмертная» в театре Камала. Учитывая, что это не комедия и не мелодрама, а серьезная политическая и историческая вещь. Была такая женщина Мухлиса Буби, которая была, возможно, единственной [женщиной] Казый в центральном духовном управлении. События происходили в Уфе, ее репрессировали и расстреляли через месяц. Она стойко себя вела на следствии, никого не предавала, то есть была героической личностью. Спектакль играли почти пять лет, а такие серьезные вещи на сцене обычно долго не живут.

В Оренбургском театре поставили две мои пьесы, которые идут до сих пор. Одна комедия идет точно лет десять. Также в прошлом году там поставил мою комедию Ринат Аюпов. По моим рассказам Буинский театр поставил спектакль «Папоротник», режиссер Егор Чернышов. Также пользовался популярностью.

Вообще я перевожу других авторов. Например, в позапрошлом году я перевел поэтическую трагедию азербайджанского автора «Иблис» для Мензелинского театра, которую поставил якутский режиссер Сергей Потапов. До этого я перевел произведение Педро Кальдерона «Жизнь есть сон» для театра Камала, которое поставил испанский режиссер Алехандро Гонсалес Пучче. С этим спектаклем они гастролировали даже в Колумбии.

Сейчас есть еще несколько предложений по пьесам. Я бы сравнил себя с уткой, которая немного ходит, плавает и чуть-чуть летает.

Следите ли вы за современным театром? Посещаете ли спектакли в Казани?

– Для меня событием стал спектакль «Тормышмы бу?/И это жизнь?» по произведениям Гаяза Исхаки, который поставил талантливый молодой режиссер Айдар Заббаров. По-моему, он сейчас работает в Москве в театре «Современник». Также хочу отметить его постановку по произведениям Хасана Туфана и Туфана Миннуллина «Все плывут и плывут облака…»

Могу еще отметить «Исэнмесез?/Живы ли вы?» – постановка по пьесе Мансура Гилязова режиссера Фарида Бикчантаева, очень интересная вещь.

Поговорим о переводах ваших произведений. Какие ваши работы в последнее время публиковали в других странах?

– Мои рассказы с удовольствием печатают в Турции. А в России переводы моих стихов и моих татарских коллег стараниями Ильдара Абузарова напечатали в журнале «Юность». Еще я печатался в «Дружбе народов», «Литературной газете», журнале «Октябрь».

Книги прозы вышли у меня и в Уфе, на турецком в Стамбуле, есть также переводы моих работ на чувашском, чеченском, узбекском и других языках.

Как вы считаете, на каком уровне сейчас находиться культурное развитие молодежи в Татарстане?

– Культурное развитие молодежи — это очень щекотливый вопрос. Говорили же, что в Египте нашли древний папирус и расшифровали его. Там было написано, что вся молодежь испорчена, развратная, и если все так и дальше будет продолжаться, то произойдет конец света. Я как пожилой человек могу критиковать, но, конечно, молодые люди советских лет отличаются от нынешних юношей и девушек.

Я ведь родился тогда, когда электричества еще не было, в 1962 году. Только в 1965 году оно появилось в деревне. И я, будучи наивным, когда читал «Алифба», видел лампочки Ильича и думал, что Владимир Ильич Ленин их придумал. Потом подумал, что он умер аж в 1924 году, а сейчас 1970-й и почему за столько лет, не внедрили изобретение Ленина. (смеется).

Сейчас ведь появился интернет и мобильная связь, о которых мы и мечтать не могли. Я в 98-м году был в Финляндии на форуме международной правозащитной организации, которая объединяет писателей, поэтов и журналистов ПЕН-клуба. Смотрю, финны ходят по улице и сами с собой говорят, я тогда подумал: чокнутые, что ли, а они всего лишь разговаривали по мобильному через гарнитуру. Тогда для меня это было дико.

Поэтому хочу сказать, что возможностей у нынешней молодежи много. Главное, что меня беспокоит — мало начали читать. В советское время тоже не все читали, хотя и модно было иметь книжные полки, доставать книги по спискам. Считалось, что если у молодого человека есть книги, то он современный и продвинутый, хотя он никогда эти книги и не открывал.

Мои дети, взрослый сын и дочь, которая учится в школе, и вот она читает толстые книги фэнтези. Жаль, конечно, я уже и писал об этом и много говорил, что в татарской литературе нет книг для подростков — это проблема. На встрече с Президентом Татарстана мы с моими коллегами предложили проводить конкурс среди писателей, которые бы писали фэнтези и приключенческую литературу. Потому что при советской власти подобные произведения были.

То есть нет писателей, которые могли бы писать такую литературу?

– Писатели есть, но, как известно, такая работа нелегкая. Тем более, писать для детей и подростков может такой автор, который душой еще ребенок, но ум у него должен быть аксакала.Поэтому не всякий сможет такое написать, я сам, например, даже не пытался.

Благодаря интернету сейчас кругозор у ребят намного шире, чем был у нас. Мы гораздо меньше знали. Когда в 1983-м году был телемост США и СССР, одна женщина сказала, что у нас секса нет, так что в этом плане мы были отсталые. Но несмотря на это, мы все-таки были ближе к истокам. Сейчас же у молодежи больше космополитических тенденций.

А каким тогда произведением на ваш взгляд, можно было бы выразить то, что происходит сегодня в стране, нашу современную действительность? Может быть, в работах, которые вы прочитали, недавно есть ответ на этот вопрос?

– Я недавно прочел книгу историка и публициста Юсуфа Акчуры. Он умер в Турции, но родился у в России, в Симбирске. Он был потомком миллионеров-текстильщиков Акчуриных. Когда его отец умер, они с матерью отправились в Турцию, где она вышла замуж, а Юсуф окончил военное училище, потом примкнул в младотуркам, за что впоследствии его сослали в Ливию.

После он бежал в Париж и там окончил политическую школу, где преподавал в то время Жан Жорес, в общем, был Юсуф Акчура человеком мирового масштаба. Его книгу я прочитал на татарском языке, и во время чтения я все ему удивлялся, какой он умница. Он предвидел историю и судьбу нашего народа. Вроде книга не современная, но до сих пор актуальная.

Несколько раз читал роман «Зулейха открывает глаза». Потому что мне поступил заказ из театра им. Тинчурина сделать инсценировку по этому произведению, но пока я финал не могу закончить. Работу Гузель Яхиной очень критиковали и будут, наверно, в меня камни бросать и обвинять в предательстве, но я не нашел там какой-то «антитатарскости».

Понимаю: если бы татароязычный писатель написал подобное, никто бы и не обратил внимание. Например, Галимжан Ибрагимов давно написал произведение «Судьба татарской женщины», и там тоже фигурирует злая свекровь, муж-тряпка, но, правда, есть там и свекор, который пытается защитить невесту. В этом произведении тоже трагический конец. Тогда можно и Ибрагимова, нашего классика, обвинить. Взять Исхаки – какие у него ситуации и судьбы, тем более женские, учитывая, что они боролись за свободу женщин.

Вернемся к «Зулейхе», там описана трагедия татарской женщины, которая попала в Сибирь, мужа ее расстреляли и она вынуждена была жить в спецпоселке Семрук. Гузель Яхина писала не для татар, а для русскоязычного писателя, поэтому там затрагиваются другие аспекты. Но для татар в этом романе я ничего обидного не вижу.

Кого из молодых писателей из Татарстана и России, вы могли бы отметить.

– Состояние литературы и культуры очень сильно связано со школьным образованием. В 90-х годах был взрыв национального самосознания, открывались татарские школы. Поэтому мы сейчас имеем относительно молодое поколение талантливых ребят.

Например, мне очень импонирует поэт и прозаик Рузаль Мухаметшин. Я считаю его и некоторых молодых татарских писателей в некоторой степени своими учениками. Другой вопрос, считают ли они меня своим учителем. Но, когда я в «Идели» работал, то публиковал практически все их первые произведения. Даже тех, кто не мог печататься, например, Хабир Ибрагимов, который сейчас уже стал известным писателем-драматургом.

Еще своим учеником считаю Рустама Галиуллина, который в данный момент работает редактором журнала «Казан утлары». Девушек-поэтесс у нас много, конечно, я ничего против не имею. Где-то четверть века назад, я выступал на большом писательском собрании по итогам года и сделал доклад по поэзии, в конце которого сказал: «Насчет поэтесс что могу сказать? Вы, наверно, не все знаете, что у соловьев поют только самцы, привлекая тем самым самок. Поэтому я ничего не могу сказать о творчестве поэтесс». Там многие за это меня до сих пор считают врагом. Сейчас я так не считаю, да и тогда это была шутка. Взять хотя бы Анну Ахматову, Беллу Ахмадулину, у нас Саджиду Сулейманову, Гиффат Туташ — это большие поэтессы.

Сегодня национальное образование в плачевном состоянии после известных событий, поэтому если школы нет, то нет не только литературы, культуры и искусства, но и самого народа нет. Ведь есть такая поговорка: язык — это и есть народ. Когда Пушкин писал про все языки в стихотворении «Памятник», он же имел в виду не язык в нынешнем понимании, а народы.

Поэтому нет языка – нет народа, я бы сказал, но вспоминаю евреев. Был, конечно, идиш с немецкими вкраплениями, но в основном они, где жили, на том местном языке и говорили. В Германии – по-немецки, то есть ассимилировались понемногу. У них, конечно, другая национальная религия. Еврей может и на суахили говорить, но он все равно остается евреем. И им удалось в начале двадцатого века восстановить иврит, который был мертвым языком.

У татар, я думаю, так не получиться. Во-первых, потому что мы слишком толерантный народ, если мы потеряем язык, то это все, целая цивилизация уйдет в небытие. Поэтому, пока не поздно, надо бороться, вот я из-за этого и иду кандидатом в депутаты.

Как вы отреагировали на отмену изучения татарского языка в школах?

– Я об этом много писал и считаю, что это несправедливо. В Европе, например (мы же стремимся к европейским ценностям, хотя и не любим якобы их образ жизни), человек с малых лет знает 3-4 языка. У нас в Татарстане бесплатное образование: пожалуйста, учись и узнавай — это же интересно. В Чувашии я провел только детство, но, несмотря на это, чувашский знаю и даже переводил его на татарский.

Я люблю свой народ и хочу, чтобы он продолжал жить и существовать как нация со своими обычаями, традициями и культурой. Для меня также было удивительно такое яростное неприятие. Я понимаю, что это было организовано отдельными людьми-троллями. Но есть же те, кто адекватно реагировал на то, что другой язык изучать — это нормально, тем более местного народа, соседа и друга. У нас же много таких смешанных семей, у которых русская родня. Для меня было естественно изучать другие языки и другие культуры.

Я понимаю выбор родителями родного языка. Есть этнические татары, у которых не только дети и родители, но и дедушки с бабушками не знают татарского языка. Такое бывает, ведь политика ассимиляции не сегодня родилась, а идет из глубин веков. В советское время это даже усилилось. В итоге выбрали как родной язык русский.

Сегодня русский изучают много часов в неделю, это же ненормально. Вместо этого лучше изучать точные науки, мы же в 21 веке живем. Кстати, татары, которые приехали из деревни выбирают русский как родной язык — это удивительно. Они это делают, потому что ЕГЭ нужно сдавать только на русском языке. Это же нонсенс и абсурд, если ты хочешь поступить в татарское отделение университета, то учитываются только баллы за русский язык, литературу и обществознание. Плюс еще есть тесты по татарскому языку. В татарскую журналистику ты тоже не сможешь поступить, хоть отлично отучись – все равно будешь сдавать ЕГЭ на русском.

Я вообще против ЕГЭ по гуманитарным предметам. Как по нему можно определить знания человека, ведь это больше о мышлении, мировоззрении? По точным наукам не могу сказать, потому что я не специалист. Поэтому это большая беда.

Еще насчет языка — изучение государственного языка РТ на территории Татарстана должно быть обязательным. Это не только вопрос языка, речь уже идет о статусе республики. Это не должно быть выбором родителей, если ты живешь в республике — учи язык.

А что на ваш взгляд нужно сделать, чтобы популяризировать язык?

– Национальное самосознание — это у нас больное место, оно у нас на низком уровне. Я и мои коллеги писатели, все время об этом пишем, например, исторические вещи, чтобы национальное самосознание поднимать. Мы ведь были таким народом, а сейчас кем мы стали?

Мало читают – это другой вопрос. Миссия татарской литературы, культуры и искусства как раз популяризировать язык. Против эстрады я ничего против не имею, но когда у нас были дебаты с Метшиным, говорилось «два притопа, три прихлопа» о татарской эстраде. Такое сейчас можно и о русской эстраде сказать, поэтому я не считаю это серьезным искусством, это скорее шоу-бизнес.

Все же от народа зависит: если народ не хочет сохранить свой язык и свою идентичность, то уже ничем не поможешь. Но я не считаю, что татарский народ оказался в плачевном состоянии, у нас есть еще здоровье и силы, настоящие патриоты своего народа, не ряженые, а настоящие.

Вы говорили об эстраде. Как вы считаете, на каком уровне сейчас находится татарская эстрада?

– При встрече Президента с татарской интеллигенцией мы написали свои предложения, где был пункт о татарской эстраде и песне. Который год уже идет «Узгэреш жиле/Ветер перемен», а там исполняют ретро-песни на новый лад. Я, например, с детства привык к мелодиям Рустема Яхина, Салиха Сайдашева, и переложенные на новый лад я не воспринимаю. Надо же новые песни сочинять.

Текст для песни, конечно, отличается от поэзии, хотя сейчас многие сами пишут тексты, сочиняют музыку и сами поют. Недавно, по крайне мере, я видел молодежную лабораторию «Калеб» театра Кариева и их круглый стол, где они задумали новый проект под названием «Наша песня».

Я считаю, надо привлекать молодежь, для этого у государства должен быть спрос, а у народа сейчас спрос есть. Слушая новые песни, ничего не запоминается, а песни 80-х годов, когда их даже поет молодой певец, все равно берут за душу.

Каких исполнителей вы могли бы отметить?

– Я консерватор по возрасту, мне нравиться Кагиров, Тухфатуллин. Вообще, у нас есть талантливые певцы.

Как обстоят дела с антологией татарских рассказов, которую вы предложили Рустаму Нургалиевичу Минниханову перевести на английский?

– Во-первых, это хлопотное дело, перевести не только на английский, на русский очень трудно. Потому что гонорары у переводчиков мизерные, а переводы – дело очень трудоемкое. Переводчики не берутся за такое дело, потому что мучаешься, пишешь ночами, а получаешь копейки, если еще и получаешь. Обычно у нас автор сам платит, если хочет что-то перевести на русский. Но обычно талантливые писатели и не в состоянии это сделать.

Поэтому если будет запрос сверху на антологию, которая раскрывает татарский характер и душу народа, ее сделают, и она воплотиться в жизнь. В любом случае должен быть запрос государства, потому что без этого у нас ничего, к сожалению, не делается. У нас же система такая, вроде и не капиталистическая, и не социалистическая, а какая-то непонятная.

А как, на ваш взгляд, сейчас обеспечить доступность культурного продукта для жителей Татарстана?

– Есть материальная и территориальная доступность. Например, если в деревне живешь, там совсем другая атмосфера.

В Казани, если деньги есть, ты можешь выбрать пойти на концерт, в оперный или драматический театр. На дебатах я предлагал организовать передвижные театры с малыми труппами. Но сейчас же и деревни становятся небольшими, закрываются школы, народу мало. Поэтому если в деревне живет 70-150 человек, то артистам не выгодно туда ехать.

Сейчас в основном народ сидит дома и смотрит телевизор. В деревнях сейчас тихо, как будто Мамай прошел. Дети в деревнях есть, но они сидят за компьютером дома, не играют, как мы, в футбол или лапту.

Расскажите пожалуйста о своих планах на будущее.

– Планы у меня были творческие. Я построил дом в Камском устье, на малой родине моего наставника Туфана Миннуллина. Там я хотел сидеть и писать свои «нетленные» вещи.

Но мне предложили стать кандидатом в депутаты. Есть предложения, от которых нельзя отказываться, хотя 5 лет назад я тоже ходил на праймериз. Был форум сельских предпринимателей, и мне довелось их обучать навыкам работы на селе. В форуме участвовал и Президент. Ему понравилась моя речь и кому-то он сказал: «Вот же готовый депутат». Но, в конечном счете, меня вычеркнули.

Я же не без греха. В молодости был хулиганистым – богема. Я их понимаю, они, возможно, хотели сохранить парламент от меня. К удивлению, на этот раз меня опять позвали. Я советовался с друзьями, и они сказали: «Иди, нужно быть как Туфан Миннуллин».

Но я также знаю, что один в поле не воин и возможности мои будут ограничены. Трибуна высокая, а для меня выступать – привычное дело. Меня обвинять, конечно, можно во многих грехах как поэта, но в нечестности и корыстолюбии меня вряд ли кто обвинит.

Подробнее: https://sntat.ru/kultura/pisatel-rkail-zaydulla-esli-my-poteryaem-yazyk-to-tselaya-tsivilizatsi/

Әңгәмә

ЯЗМАЛАР

Ркаил Зәйдулла: «Фолк халык булудан саклап калырга иде татарны»

Йолдыз Шәрәпова, 24 май 2019 – 12:10

Вакыт бигрәк тиз үтә инде. Әле кайчан гына Татарстан Дәүләт Советына халык илчеләрен сайлаган идек. Кай арада дүрт ел узып та киткән. Быел көзен тагын сайлаулар көтә безне.

Узган чакырылыш халык вәкилләренең кайберләре бу юлы үтә дә җаваплы эштән баш тарткан, булачак сайлаулар праймеризында катнашмаган. Алар урынына депутатлык кәнәфиенә танылган сәнгать әһелләре, язучылар килер төсле. 233 фамилиядән торган исемлектә – Ваһапов фонды директоры Рифат Фәттахов, Камал театры артисты Рамил Төхфәтуллин, Татар яшьләре оешмасы җитәкчесе Тәбрис Яруллин, «Белем җәүһәрләре» аша танылган Раил Гатауллин. Араларында трибун-шагыйрь, талантлы әдип-драматург, Тукай премиясе лауреаты, Татарстанның халык язучысы Ркаил Зәйдулла да бар.

Ркаил белән без биш ел буе бер төркемдә укыдык. Аны сабыйларча ихлас күңелле, эчкерсез, туры сүзле, ут һәм мут егет итеп беләм. Соңрак аның белән талантлы язучы буларак горурландым. Инде аның милләт өчен җан атып йөрүче депутат булуын да күрергә язсын. Бүген ул – редакциябездә кунакта.

– Ркаил сабакташ, сәясәт бик чиста урын түгел бит ул. Нигә соң син шундый талантың, оста каләмең була торып, бу өлкәгә керергә уйладың? Узган сайлауларда да чирканчык алган идең дип беләм. Сиңа бит дан да, мал да кирәкми. Алар синдә болай да җитәрлек.
– Праймеризда катнашу ул әле кандидатлыкка кандидат дигән сүз генә. Депутатлыкка бик ерак диюем.

– Газета укучыларыбызга праймериз дигәнен дә аңлатып кит инде.
– Америка сайлаулары тәҗрибәсе бу. Сайлаулар алдыннан һәр кандидат үзенең программасы белән таныштырып, сайлаучылары белән очрашуны бездә дә шундый катлаулы, колакка ятышсыз сүз белән атаганнар. 26 майда безнең кандидат булу-булмау хәл ителәчәк. Сәясәттән ничек кенә ерак торырга теләсә дә, чын язучы моны булдыра алмый, чөнки ул болай да халыкның каләмле вәкиле бит инде. Аның уйларын, теләкләрен, борчу-шатлыкларын кәгазь битенә төшереп, кабат халыкка кайтаручы. Язучы депутатлар безнең әдәбият өчен яңалык түгел. Туфан абый Миңнуллинны гына алыгыз. Аның Дәүләт Советы мөнбәреннән милләт сагына басып, туган телебездә сөйләгән чыгышлары хәзер дә бик актуаль. Аларны бүген дә дулкынланмый гына тыңлап булмый. Бигрәк тә соңгы чыгышын. Әле быел яз аның туган авылы Олы Мәрәтхуҗага кайткач та, үзенең шушы чыгышы белән Туфан аганың тасмага язылган тавышы һәммәбезне тагын бер тапкыр уйланырга мәҗбүр итте. Инде күптәннән депутат булган Разил Вәлиевнең дә милләткә күрсәткән хезмәте бик зур. Башкаларның да. Аннары тарихта гасыр башында ук язучыларның депутат булулары гайре табигый күренеш булмаган.

– Алары турында тәфсилләбрәк сөйлә әле.
– Без гасыр башындагы әдәби һәм сәяси тормыш хәлләрен Тукай аша беләбез. Ул һәр вакыйгага үзенең фикерен белдереп барган, бу хакта матбугатта да язып чыккан. Дөрес, Тукай депутат булмаган. Аның моңа сәламәтлеге җитмәгәндер. Гомере дә кыска булган. Садри Максуди Думада торган. Тукай да бит «Кисекбаш» әсәрендә «Садри Максуди барыр, мәсьәләне Думага салыр» – дип әйтә. Йосыф Акчура, Гаяз Исхакый кебек талантлы каләмле шәхесләребезне, сәясәт юлына бастырмас өчен, юк гаепне бар итеп хөкемгә тарталар. Хөкем ителсә, депутат булырга хакы юк. Алар, бу сәясәткә керергә карар кылган милләтебезнең кыю уллары, депутат мөнбәренең халык аңына барып җитү өчен шактый үтемле ысул булуын яхшы аңлаганнар.

– Димәк, син дә шуны аңлап, бу юлдан узарга исәплисең инде алайса.
– Әйе. Тик мин бит теге юлы да үзем теләп тотынмадым. Уемда да юк иде. Беренче тапкыр кандидат булырга Президентыбыз Рөстәм Нургали улы Миңнеханов үзе тәкъдим итте. Ләкин кемнәргәдер билгеле, ә миңа билгесез сәбәпләр аркасында исемлектән төшереп калдырдылар.

– Бу юлы да шулай булыр дип уйламыйсыңмы?
– Быел җитәкчеләр һәм каләмдәшләрем сүзен тыңлап алындым мин бу эшкә. Тик бер тырмага ике тапкыр басмыйлар инде… тәҗрибәм зуррак.

– Син «Бердәм Россия» партиясенең исемлеге буенча барасың. Бу партиядә әгъза булып торасыңмы соң?
– Юк. Чөнки әлеге партиянең кайбер эш-юнәлешләре белән мин һич кенә дә килешә алмыйм. Кайбер маддәләргә дәгъвам да бар. Әйтик, партия программасында Федераль милли мөнәсәбәтләргә тиешенчә игътибар бирелмәгән. Милли мәгариф турында да шуны ук әйтергә була.

– Әгәр син депутат булсаң…
– Разил Вәлиевнең атаклы шигырендә мондый юллар бар: «Йә дөньяны үзгәртәм мин бүген, йә булмаса үзем үзгәрәм». Шуны укып үскән буын ич без. Кайсысы авыррак икән аның: дөньяны үзгәртүме, әллә инде үзең үзгәрүме? Мөгаен, икесе дә бер чамадыр. Әйе, күңелдә шундый теләк. Шушы теләк булмаса һәм мин аңа ышанмасам, бу юлдан барып торырга да җыенмас идем. Андый вакытлар узып бара бит инде. Дөрес, бу юл җиңел дип уйламыйм. Чөнки безнең парламентта чыгарылган кануннар Федераль законнар белән тәңгәл булырга тиеш. Бу җәһәттән һич тә киртә сикереп булмый. Ләкин Дәүләт Советының закон тәкъдим итү хокукы бардыр дип беләм. Шул мөмкинлектән файдаланырга исәп. Үзебезнең мәдәният өлкәсендә ышанычлырак адым белән атларга мөмкин булмасмы дип өметләнәм. Суга кереп карамыйча, йөзәргә өйрәнеп булмый. Үзем өчен түгел, милләтемә ярдәм итәсем килгәнгә тәвәккәлләдем. Җырлап-биеп йөрсәк тә, бетеп бара бит милләтебез. Аның хәле бүген бик аяныч. Фолк халык булудан саклап калырга иде татарны.

– Фольклор белән бер тамырдан бугай бу сүз.
– Әйе, теле, әдәбияты булмаган, җыры һәм биюе генә калган халыкны шулай атыйлар. Тиздән аның җыры да бетә аннары.

– Сәбәп нидә дип уйлыйсың?
– Сәбәпләр төрле. БДИның рус телендә генә тапшырылуы аларның иң зурысыдыр, мөгаен. Кайсы илдә дәүләт телен сайлау юлы белән гариза язып кына укыталар икән? Мин үзебездән кала, башка андый дәүләтне белмим. Сайлауга калгач булмый инде ул. Үзе авылда рус телен такы-токы гына белгән әти-әни, баласын зур кеше итәргә теләп, мәктәптә өйрәнер өчен, туган тел итеп рус телен сайлый. Аның бу гамәлендә хаклык та бар, билгеле. Чөнки БДИны татарча биреп булмый. Депутат була калсак, барыбыз бергә тырышып, БДИны милли телләрдә дә бирү хокукын яуларга кирәк. Киресенчә булганда, милләт буларак югалу куркынычы яный безгә. Халык сиңа ышаныч күрсәтеп, депутат иткән икән, югары мөнбәрдән аның таләпләрен җиткерергә тиешмен дип саныйм. Халыкның үсүенә, матди һәм рухи хәленә хилафлык китерә торган законнарга мин дә каршы килергә уйлап торам. «Ләббәйкә» дип, барысына да риза булып утыра торган депутат булмам, Алла боерса.

– Бер ярмадан ботка пешми, диләр бит…
– Әйе, анысын да аңлыйм. Ләкин анда минем фикердәшләр булыр дип өметләнәм. Язучы Ләбиб Лерон да шул юлда.

– Гадәттә, халык аңында депутатлар акча күп ала дигән фикер яши. Көнләшүчеләрең артыр дип уйламыйсыңмы?
– Андыйлар булса, тынычландырырга ашыгам. Мин акчасыз депутат булачакмын. Алар ике төрле. Беришесе, үз хезмәтләреннән азат ителеп, Дәүләт Советы комитетларында эшли, алар уч тутырып хезмәт хакы ала. Ә инде сессияләргә, утырышларга гына йөрүчеләре – гади депутатлар, андый байлыктан мәхрүм. Мин шул төркемдә булачакмын Хәер, эш акчада түгел. Мин – каләм хакына яши ала торган сирәк язучыларның берсе. Әйткәнемчә, максатым зуррак.

– Ркаил каләмдәш, тагын бер җайсыз сорау: депутатлыгың иҗатыңа зыян салмасмы соң, укучы, татар әдәбияты Ркаил Зәйдулла дигән талантлы әдибен югалтмасмы?
– Юк, югалтмас дип беләм. Дөньядан китәргә җыенмыйм ич. (Үзенә генә хас ихласлык белән көлә.) Исән булсам, әдәбияттан да китәргә уйламыйм. Медальнең ике ягы булган кебек, монда да ике яклы. Иҗатка бераз зыяны булыр инде башта. Вакыт азрак калыр. Ләкин файдасы да булыр дип уйлыйм. Язучыга үзе ачкан яңа дөнья иҗатына яңа сулыш, яңа образ-геройлар алып килә. Миндә дә шулай булыр дип ышанам.

– Алайса, депутатлар турында, ул даирәнең сәхнә арты турында кызыклы мавыктыргыч әсәрләр укыйбыз, Алла боерса. Халык язучысы булуыңны ишетеп, барыбыз да бик шатланган идек. Халык язучысы булдың инде, тиздән халык вәкиле дә булырга язсын үзеңә.
– Амин. Рәхмәт бик зур!

ӘҢГӘМӘ

29. 04.2019
Милләт җанатарлары җитми

Илһам Шакиров исемендәге концерт залын ачу тантанасы алдыннан Татарстан Президенты Рөстәм Миңнеханов татар зыялылары белән очрашты. Әлеге очрашуда берничә язучы алты пункттан торган хат та язып биргәннәр. Шушы хаттан соң әлеге язучыларны милләт алдында торган аерата әһәмиятле мәсьәләләрне күтәрмәүдә, шул җәһәттән конкрет тәкъдимнәр язмауда гаепләделәр. Әлеге уңайдан хат авторларының берсе Ркаил Зәйдулла белән әңгәмә кордык.
– Ркаил абый, сүзне татар зыялыларының Президент белән очрашуыннан башлыйк әле. Ни өчен язучылар җитәкчегә конкрет тәкъдимнәр язып бирә алмады?
– Очрашуда язучылар гына түгел, сәнгать һәм фән эшлеклеләре, яшьләрнең иҗтимагый оешмасы вәкилләре дә катнашты. Аның исемлеген кем төзегәндер, мин хәбәрдар түгел. Төрле өлкә кешеләре булгач, сөйләшү дә таркаурак булды. Аннан килеп, андый очрашуларның сценарие юк бит һәм, кемнәрдер язганча, тәкъдимнәр язып бирүне сораучы да булмады. Без, Рөстәм Галиуллин, Рүзәл Мөхәммәтша үзара сөйләштек тә, сүз алып вакытны сарыф иткәнче (ә анда сөйләргә атлыгып торучы өлкәннәр байтак иде), кайбер фикерләребезне язып кына бирергә булдык. Әлбәттә, тел мәсъәләсе, мәгариф, балалар бакчалары, мәктәпләр проблемалары иң беренче урында һәм алар турында Президент белә. Һәрберебез белгән ул проблемаларны әлеге очрашуда тагын бер кат туглауда мин мәгънә күрмәдем. Ул федераль кануннар белән бәйле. Ә без язганы – үзебез булдыра алган, нәкъ менә конкрет тәкъдимнәр иде. Язу стиленә килгәндә, без бит кемдер күрергә теләгәнчә, боеру, таләп итү позасын алып Президент белән сөйләшә алмыйбыз. Киңәш-табыш итү гадәте бар. Итәгать бар. Тәкъдимнәрне кайчакта идарәчеләр кабул итәргә дә мөмкин. Каршы килсәләр дә бернишли алмыйсың. Ләкин тамчы тама-тама боз тишә, диләр. Ул кәгазьне биргәнче безнең аксакал дип саналучы өлкән яшьтәге шагыйрьләр сүз алды. Иң беренче булып гадәттәгечә Ренат Харис чыгыш ясады. Ул Фатыйх Кәримгә һәйкәл кую мәсьәләсен кузгатты. Президент, “нишләп бер генә кеше турында әйтәсез? Һәйкәлләрне татар эшлекләренә, иҗат әһелләренә системалы рәвештә куярга кирәк. Сез мәсьәләне тарайтасыз”, – диде. Ә безнең кәгазьдә әлеге тәкъдим бар иде инде – иҗат әһелләренең бюстларыннан аллеяләр булдыру турында. Хәер, белүемчә, Фатыйх Кәримгә һәйкәл кую мәсьәләсе бу сөйләшүгә кадәр үк уңай хәл ителгән инде. “Үзгәреш җиле” мәсьәләсендә дә, минемчә, шулай ук дөрес фикер. Иске җырларны яңача башкару ул берничек тә үзгәреш була алмый. Яңа җырлар, яңача башкару кирәк. Роберт Миңнуллин да сүз алды. Аның фикеренчә, татар әдәбиятын башка телләргә тәрҗемә итү белән генә шөгыльләнмәскә, бүтән телләрдәге күренекле әсәрләрне дә татар теленә тәрҗемә итәргә кирәк. Үзенчә юмор белән, “Роберт Миңнуллин һәм Разил Вәлиевне укып кына татар баласы тәрбияләнә алмый”, -диде. Минемчә, болай әйтү бик үк дөрес түгел. Чөнки бала үз милләтенең язучыларын укып тәрбияләнергә, сабый чагыннан ук татарлык аның җелегенә сеңәргә тиеш. Әлбәттә, дөнья әдәбиятындагы күренекле әсәрләрне дә тәрҗемә итәргә кирәк. Тик андый ихтыяҗ бармы хәзер? Менә кайда мәсьәлә! Театрда декорация саклау урыны булмау, архив материалларын цифрлаштыру мәсьәләләре дә күтәрелде. Президент шуннан соң бездән глобальрәк мәсьәләләр турында сүз көтүен белдерде. Тик бит глобаль мәсьәләләр турында сүз әйтү өчен шул кимәлдә фикерли белергә дә кирәк! Монда һәркем үзен борчыган сорауны әйтеп калырга тырышты.
– Сез нинди мәсьәлә күтәрдегез?
– Мин дә глобаль мәсьәләләргә үрелмәдем. Әлеге очрашу кысаларында бу мөмкин дә түгел иде, минемчә. Әнә Рәшид Кәлимуллин нидер сөйләде, аны Президент, озак кына тыңлагач, системсызлыкта гаепләде… Безнең Илбашы бит нәкъ менә конкрет сөйләшүне ярата. Мин исә рәсми татар матбугатының аяныч хәленә игътибарны юнәлттем. Административ ресурс ярдәм итмәсә, тираж да җыеп булмаска мөмкин, дидем. Ни өчен? Чөнки сыйфатлы язмалар сирәк, гади журналистларның хезмәт хаклары түбән. Унике-унбиш мең хезмәт хакы алган журналист шәп сыйфатлы нинди язма бирә алсын?! Талантлы кеше андый хезмәт хакына эшләми. Ул бүтән өлкәгә китә. Журналистларны кыскарту бара, шул ук вакытта бюрократик аппарат үсә. Совет заманында Обкомда матбугат секторы бар иде, анда нибары өч кеше эшли иде. Үзгәртеп корулардан соң да, матбугат министрлыгында иң күп дигәндә 20 кеше утыргандыр. Аппарат аз санлы иде, журналистлар күп, дәрәҗәләре югары, һәм нәтиҗәдә татар матбугатының тиражы да зуррак булды. Хәзер шуның нәкъ киресе күзәтелә. Ә бит хосусый басмаларның тиражы ун мәртәбәләргә зуррак! Президент минем сүзләрне бик игътибар белән тыңлады. “Ә бит рәсми татар матбугатын яшәтергә акча мул бирелә,” – диде ул гаҗәпләнеп.
– Әдәбиятның төп проблемасы нәрсәдә?
– Аның проблемасы мәктәптән башлана. Безнең яшь дигән язучыларның да яше утыз тирәсендә. Рөстәм Галиуллин, Рүзәл Мөхәммәтша, Илгиз Зәйни, Йолдыз Миңнуллиналар сиксәненче еллар ахырында-туксанынчы елларда туып, күтәрелеш чорында үскән кешеләр. Мәктәптә татар теле дәресләре кими икән, ул турыдан-туры иҗат кешеләренең кимүенә китерәчәк. Хәзер үк күренә бит инде, әдәбиятка яшьләр килми. Балаларның китап укуы да кимегәннән-кими. Укучылар бар әлбәттә, ләкин алар да күбесенчә урыс әдәбиятын, дөнья әдәбиятының урысча тәрҗемәләрен укый. Чөнки бездә балалар әдәбияты бик түбән дәрәҗәдә. Замана баласы нәрсә тели – без аны бик белеп тә бетермибез. Мин, сабыйлар өчен берничә китап чыгарсам да, үземне балалар язучысы дип санамыйм. Ләкин бу проблема мине бик нык борчый. Чөнки милли куәс балачакта, мәктәптә салына. Мәктәптәге татар төркемнәре, татар сыйныфлары исә, күбесенчә күз буяудан тора. Мин моны үз балаларымнан чыгып әйтәм. Ярый, мин үз телебез дигәндә бик кырыс кеше. Безнең балалар татар төркеменә йөрде, аннан татар сыйныфына китте. Анда алар үзара урысча сөйләшә. Чөнки күпчелекне этник татар балалары тәшкил итә. Үзен татар дип санаган, ләкин татарча белмәгән кешеләрне этник татар дип атыйм. Чөнки ул татар саналса да, аның әти-әнисе генә түгел, хәзер әби-бабасы да татарча белмәскә мөмкин. Укытучы исә җиңел юл сайлый. Күпчелек татарча аңламый икән, ул урысчага күчә. Югыйсә баланың аңы һәр телне бик тиз эләктереп ала. Мохит тудырылганда, алар теләсә нинди телне өйрәнергә мөмкин. Элек дворяннар балаларына шул рәвешле күп телләр өйрәткән. Бер көн бер телдә, икенчесендә бүтән телдә сөйләшкәннәр.
Без үз телебезнең кадерен үзебез белмибез!
Телне үзләштерүдә гомум культура җитмәү мәсьәләсе дә бар. Өйдә татарча гына сөйләшсә, урысчага күчкәч, акценты була, дип бәйләнәләр иде элек укытучылар. Хәзер дә андыйлар бар. Нигә без акценттан куркырга тиеш? Сталин әнә үзенчәлекле акценты белән ничә еллар совет империясе белән идарә итте. Хәзер социологик тикшеренүләр күрсәткәнчә, аны урыс халкы Россинең иң бөек кешесе дип саный. Монда тагын бер әйбер бар, ул да булса урыс халкының татар теленә мөнәсәбәте. Сез иң бөек милләт, инородецлар сезнең телне генә өйрәнергә тиешләр, дигән сафсатаны гасырлар буе сеңдергән халыкның башка телгә түбәнсетеп каравы табигый. Тел җәһәтеннән тавыш шуннан китте дә. Баласын татарча өйрәнүне ул вөҗүде белән кабул итә алмый. Бөек халык баласы чаплашка телен нишләп өйрәнергә тиеш соң әле ул? Гомер буе Казанда яшәп татарның бер язучысын да белмәгән, әдәбияты, сәнгате, мәдәнияты белән кызыксынмаган “олы туганнарыбыз” бихисап. Һәм алар принципиаль рәвештә җирле халыкларның мәдәнияте белән кызыксынмый. Үзебезнең татарга килгәндә, урысның тарихын да, телен дә, мәдәниятын да белергә кирәк, сүз дә юк. Ләкин тәрбия шуңа гына юнәлтелгән икән, ул фәкать урыс мәдәнияте вәкиленә әверелә, ата-бабасы мәдәниятын бер субкультура дип кенә саный башлый. Андыйларны түрәләр арасында күреп торабыз. Урыс интеллигенциясе белән аралашканда да күбесенең безнең мәдәниятне шулай түбән кимәлдә санаулары сизелә. Кызганыч, Чехов, Толстой, Горькийлар кебек бүтән милләтләрне хөрмәт итүче, аларның язмышлары, мәдәниятләре белән кызыксынып яшәүче, кирәк чакта яман сүздән саклаучы зыялылар хәзер юк диярлек.
– Мондый шартларда әдәбиятны ничек сакларга соң алайса?
– Телне, мәктәпне сакламыйча, әдәбият турында уйлап булмый. Аны өстәгеләр дә аңлый. Минтимер Шәймиевнең полилингваль мәктәп булдыруга керешүе дә шул максаттан. Күп телле мәктәп дип аталса да, андый мәктәпнең максаты – татар телен мәгариф системасында калдыру, аңа күбрәк урын бирү. Татар балалары өчен элитар мәктәпләр кирәклеге турында мин туксанынчы еллардан бирле язам. Талантлы татар балаларын чит төбәкләрдән дә җыеп укыту мөмкинлеге булган, заман технологияләре кулланылган, конкурс нигезендә кабул ителә торган кампуслы мәктәп. Бу мәсьәләне күп мәртәбә мәгариф министрлары алдында да күтәргәнем булды. Шушы хыялның тормышка ашачагын күрү – күңелдә канәгатьләнү хисен уята. Иң сөендергәне – ул бер генә мәктәп булмачак. Минтимер агага тагын да озын гомер бирсен Тәңребез. Чөнки ул бер башлаган эшен ташлый торган кеше түгел. Мәктәпне салгач, иң беренче хәл ителә торган мәсьәлә бар. Ул да булса, милли җанлы, көндәшлекне күтәрә ала торган, югары сыйфатлы укытучыларны туплау. Чөнки күп очракта белгечнең исеме генә татар булып чыга. Алар исә бераздан үз кагыйдәләрен урнаштыра башлый һәм татар мохите акрынлап юкка чыга. Шулай да, мин Минтимер ага башлаган эшнең тормышка ашуына ышанам. Киләчәгебезгә оптимистларча карамасаң, әдәбият белән шөгылләнүнең дә, милләт дип сөйләнүнең дә бернинди мәгънәсе юк. Без инде, стенага борчак аткан кебек, күп сөйләдек. Митингларда да еллар дәвамында күпме чыгышлар ясадык. Сүз күп, эш юк. Шуңадырмы хәзер аларга күп кеше дә җыелмый. Илле-алтмыш кеше… Танышлар җыелышына әйләнде ул митинглар.
– Бөтен өмет балалар әдәбиятындамы?
– Адәм баласы, өлкәнәя барган саен, үткәннәрне искә алып сөйләргә ярата. Элек “Яшь ленинчы”газетасы, “Ялкын” журналлары редакцияләрендә язучылар үз кеше иде. Шаулап тора иде балалар матбугаты! Газета битләрендә Хәсән Сарьян, Нурихан Фәттахлар балалардан килгән хикәя-шигырьләргә анализ ясап, ничек язарга кирәк икәнен өйрәтеп, үз тәҗрибәләре белән уртаклаша иде. Без алар йогынтысында тәрбияләндек. Хәзер матбугатка язучылар кирәкми дә. Ләкин бит тематика тарая. Әле үз сүзен әйтә белә торган язучылар, сәнгать эшлеклеләре бар. Шуларны бергә туплап, нәрсәгәдер омтылырга кирәк. Редколлегия дигәне дә бик формаль нәрсәгә әйләнде. Мин, мәсәлән, “Идел” журналының редколлегия әгъзасы саналам. Аның соңгы тапкыр кайчан җыелганын хәтерләмим дә. Минемчә, балалар матбугатын яңадан торгызырга кирәк.
Яшерен-батырын түгел, хәзер бит Шәүкәт Галиев әсәрләрен дә балалар бик кабул итеп бетерми. Президентка язган тәкъдимнәр арасында фэнтезиларга ихтыяҗ турындагы пунктка бәйләнделәр инде, ләкин бит балалар шуны укый. Балалар тылсымны, маҗараларны ярата! Ә бездә хәзер андый әсәрләр бөтенләй юк. Андый әсәрләрне яза алучылар бар, юкса. Мәсәлән, Марат Кәбиров. Мин ышанам, грант биргәндә, ул аны башкарып чыгачак.
– Иҗат әһелләре белән очрашуда дәүләт заказлары мәсьәләсе кузгатылдымы? Гомумән, заказга яхшы әсәр язарга мөмкинме?
– Син, минем әле язылып бетмәгән романым турында сорарга кыенсынып торсыңдыр инде. Эш бара, “Кол Шәриф” әсәреннән бер өзек “Казан утлары”ның май санында чыгачак. Ләкин тарихи әсәр язу – ул бик катлаулы эш. Мәхәббәт романнарын тиз язып буладыр бәлки, киң полотнолы эпик әсәрләр еллар буе языла. Казан ханлыгы тарихына кереп китәсең икән, син Кырым ханлыгы, Нугай Урдасы, Әстерхан, Себер ханлыклары, Төркестан, Төркия, Россия тарихы – барысын да белергә, өйрәнергә тиешсең. Кол Шәриф турында минем “Соңгы татар” дигән пьесам да бар. Хөкүмәт биргән акча әрәм булды, дип кайберәүләр юкка “борчыла”. Аллаһ тәгалә гомер бирсә, әлеге әсәрне мин язып тәмамлармын, иншалла!
Әдәбият элек-электән заказга корылган. Ихтыяҗ булмаса, әдәбият та юкка чыга. Элек ханнар заказ биргән, хәзер дә андый очраклар бар, тик заказчылар гына вагайды. Борынгы әсәрләрне алсак, сүз башында Аллаһы Тәгаләгә мәдхия укыйлар, пәйгамбәрләрне телгә алалар да, ханның исемен атыйлар. Димәк, ханның үтенече буенча язганнар, шуның өчен матди ярдәм алганнар. Заказны теләсә кемгә бирмиләр, яза аласына ышаныч булган кешеләргә генә тапшыралар. Талантлы кеше исә заказ белән дә яхшы әсәр яза ала һәм язарга тиеш тә. Монда бөтен әйбер кешенең мөмкинлегеннән, сәләтеннән тора. Язучыга дәүләт заказы була икән, бу, әлбәттә, аңа стимул. Шушы әсәренә дәүләт түли, ә кайсыдыр әсәре бөтенләй бушлай языла.
Көнчелек гомер-гомергә булган. Кайберәүләр уйлаганча, безнең халыкка гына хас түгел. Әмма колониаль бәйлелеккә эләккән халыкларда бу сыйфат аерата көчле. Өстен халыкка дәгъва белдерү куркыныч, үз кардәшеңне талау җиңел бит. Шулай итеп әле ул иң өстәге идарәчеләргә ярарга да тырыша.
– Язучының хәле авыр, заказларга бәйле икән, бәлки аны һөнәрләр исемлегенә кертү турында сорарга кирәк булгандыр?
– Язучының хәле халкыбызныкы кебек. Ә һөнәрләр исемлегенә килгәндә, бу Татарстан хәл итә торган мәсьәлә түгел. Аны Дәүләт Думасында да күп тапкыр күтәреп карадылар, нәтиҗәсе булмады. Аннан килеп, бездә профессиональ язучылар бик аз бит.
– 300 дән артык язучы исәптә тора…
– Болар – иҗтимагый оешмада исәптә торучылар. Берлек әгъзалары. Ә язучы хезмәте белән туенучы һәм яши алучылар бик аз. Барысы да диярлек редакцияләрдә, университетларда һәм башка өлкәләрдә эшли. Әгъзаларның күбесе пенсиядә. Әдәби әсәр кеременә бик сирәкләр генә яши ала. Бу бөтен дөньяда шулай.
– Берлек турында сүз башлаганбыз икән, быел Татарстан Язучылар берлегенең юбилее көтелә. Ул оешкандагы идеясен, максатларын югалтып бетермәдеме?
– Безнең берлек 1934 елда оешкан. Аңарчы да төрле төркемнәр булган. Мәсәлән, татар пролетар язучылары ассоциациясе (ТАПП), аның Россия күләмендәгесе булган (РАПП), Совет язучылар берлеге һ.б. Сталин СССР язучылар союзын исә иҗат әһелләрен ныграк контрольдә тоту өчен оештырган һәм ул шул мактсатка хезмәт итте дә. Ә болай, берлек язучының иҗатына тәэсир итә алмый. Дөрес, совет елларында хәл башкача иде. Җыелышта ниндидер әсәрне тикшереп, утызынчы елларда судлар ясап, әдипләрне кулга алулар да булды. Димәк, берлек үзенә күрә репрессия органы да булып торган. Еш кына җитәкчеләре дә шундый язмышка дучар булган. Чөнки гел бер-берсе өстеннән әләк язганнар. Хәтта, рәис итеп билгеләргә язучы калмагач, бакча каравылчысын рәис итеп билгеләнүе дә мәгълүм. Хәзер инде язучылар берлеге – иҗтимагый оешма. Без төрле фикердәге, дөньяны төрлечә күзаллаучы кешеләр булсак та мәсләгебез бер. Барыбыз да татар милләтенең яшәвен, татар мәдәниятенең үсүен телибез.
– Берлекне ничек җанландырып җибәрергә?
– Мин аны сүлпән эшли дип әйтә алмыйм. Язучыларны даими рәвештә мәктәпләргә, төрле оешмаларга чакырып торалар. Язучылар берлеге аша. Берлек язучы белән әдәбият сөючеләр арасында арадашчы ролен үти. Әдәби кичәләр даими үткәрелә, вафат булган язучыларны җирләүдә дә берлек катнаша. Юбилейлар булып тора… Мин бу хакта җентекләп сөйли алмыйм. Идарәдә түгел. Шуңа күрә “ашаган белми, тураган белә”, – дип сүземне төгәллим.
– Сүз дә юк, өлкән буын белән эшли, ә менә яшьләр берлектән нигә читтә?
– Яшьләр бик үзгә алар. Мин туксанынчы еллардан соң, мөстәкыйль, үз фикерен әйтә торган, кыю кешеләр үсеп чыгар дип уйлаган идем. Күзәтүләрдән күренгәнчә, алар безнең буыннан да кыюсызрак. Меркантиль дип әйтимме соң… Шулай тоела миңа… Алар иң башта матди якны кайгырта сыман, үзенә файдасы буламы, юкмы икәнен ачыклый. Заманы шундыйдыр инде. Без исә бүтән тәрбия кешеләре. Түләүсез дә эшлибез. Чакыралар икән, барасың, шулай кирәк дип кабул итәсең, милли мәдәният эшендә нәни генә ярдәмем булыр дип уйлыйсың. Яшьләрне исә очрашуларга йөртү кыен. Бәлки алар да кайдадыр үзара сөйләшеп утыралардыр, мин белмим. Үзара бәлки алар да өлкәннәрне тәнкыйтьлидер. Әле искә төште: Мисырда борынгы пергамент кисәген тапканнар. Анда бер өлкән кеше яшьләрне тәнкыйтьләп язган. Яшьләр бик бозылды, болай барса, тиздән ахырзаман җитәчәк, дип фаразлаган. Дүрт мең ел элек. Ул һәр чорда шулай булган һәм булачак. Шуңа күрә мин үземне бик хаклы дип тә санамыйм. Рүзәл, Йолдызлар алар әле чын күңелдән милләт дип янып йөри. Шигырләрен укыйсың – безнең хәзер бөеклеккә дәгъва итүче шагыйрьләр дә аларның яшендә шундый кимәлдә, андый сурәтле итеп язмаган.
– Яшьләрнең үз артыннан ияртү сәләтенә килсәк?
– Халыктан читләшү бар анысы. Ул иҗатта да чагыла. Халык метаметафоралар белән язылган әсәрләрне бик укымый. Ул аны аңламый. Шигырьдә бераз һава кирәк. Твардовский, шигырь 21 очколы карта уены кебек, унсигез, унтугызынчысында син уңасың әле, ә инде нәфесләнеп китеп, яңа картага үрелсәң, оттырасың, дигән. Шигырьдә чама белергә кирәк.
Борчыган тагын бер мәсьәлә бар. Бездә хәзер бәйге өстенә бәйге. Мин ничәсендә жюри әгъзасы да булдым, жюри рәисе дә. “Илһам”, “Иделем акчарлагы” һәм башкалар. Анда меңләгән язмалар килә. Ләкин карыйсың, аны укучы үзе язмаган, 98 проценты укытучысы эше. Шул эшләр бәйгедән бәйгегә йөри. Чөнки укытучыга сертификат бирәләр. Моның белән балада әдәбиятка мәхәббәт уятып булмый бит. Ул үзе язарга тиеш. Талантлар да меңәрләгән кеше була алмый, алар бөтен республикага җиде-сигез булырга һәм шуларның берничәсе генә әдәбиятка килергә мөмкин. Димәк, бәйгеләрдә баланы ялганга өйрәтү бара. Укытучыларның үзләрен сайлаулар белән бозып бетерделәр, хәзер укучылар ялганга, күз буяуга өйрәнә. Әдәбиятка мәхәббәт уяту өчен әдәби түгәрәкләр оештырырга, китап укучылар конференцияләрен даими үткәрергә кирәк. Тик бит укытучыларның моңа вакыты юк, алар бюрократик аппарат өчен исәп-хисап язу белән шөгыльләнә. Өйләрендә бетмәс-төкәнмәс эш… Минемчә, һәр өлкәнең фанаты булырга тиеш. Шундый җанатарлар булмаганда милләт алга китә алмый. Анысы да булыр иде, иң аянычы – без елдан-ел демократик кыйммәтләрне югалта барабыз.
Әңгәмәдәш – Гөлинә Гыймадова

Кол Шәриф

(романнан өзекләр)

Кереш

Бисмиллаһи ир-рахман ир-рәхим.
Сүзем, ерак галәмнең тыгыз караңгылыгын тишеп үткән якты нур шикелле, синең йөрәгеңә барып җитәр бәлки, и карием! Моңа ышануы кыен, әмма минем башка чарам юк. Яшерен-батырын түгел, ил- йортыбызның бүгенге хәле аяныч, дошман капшавычлары йөрәгебезгә үрмәләде, җайлап-сыйпап кына аңардан котылырга инде, мөгаен, мөмкин булмас. Күңелемне меңләгән бал корты сыман уй күче сырып алган. Ни көтә безне? Аны син беләсең, миннән йөзләрчә ел соңрак яшиячәк карием! Ләкин син үзең, әҗәл бусагасына басып, соңгы сәламеңне киләчәккә очыра алырсыңмы? Нәселеңне ни көткәнен беләсеңме? Минем сүзем, сине дә кичеп, юлын дәвам итә алырмы?
Ни булса шул, авызымнан йозак төште, күңелем аргамаклар чапкан далага әверелде.
Син дә чая аргамагыңны иярлә, и карием!
Әйткән сүз – аткан ук.
Йортлар, диварлар вәйран булыр, китаплар көлгә әйләнер, угым исә очуын дәвам итәр. Ул минем аһымны, үкенечләремне алып китте. Тәүбәмне ияртте. Җитәр вакыт, ул синең аргамагыңның ялына барып чорналыр… Җил искәндәй булыр, кылганнар нәни куллары белән йөзләрен каплап сәҗдәгә китәр – мине, бичара Кол Шәрифне искә төшерерсез.
Ибтидасыз вә интиһасыз вә шәриксез җиде кат күк вә җиде кат җирне, унсигез мең галәмне бул дигәндә булдырган Тәңренең хәмеденнән соң!
Барча Адәм фәрзәндләренә җибәргән илчесе вәли әл-газыйм вә рисаләт вә нәбүвәт вә хатимәт – бу дүрт мәртәбәне гыйнаять кылып биргән Рәсүле Мөхәммәд Мостафаның дәрвәденнән соң!
Илаһи, ният кылдым…
Мин, пәйгамбәребез нәселеннән Сәйед Ата токымы, мәрхүм вә мәгъфүр Мансур сәйеднең углы Кол Шәриф сәйед, нәкыйбел әшрәф, олы дәгъваларны өстемә алып – һич! – ил-йорт тарихын язарга җыенмаган идем. Дәрийгъ, безнең ата вә агаларыбызның бипәрвалыгы вә Казан халкының бивакыйфлыгы, бу ике сәбәптән ватаныбыз тарихы тулысынча язылмаган, тупланмаган. Казан шәһәренең эче тулы шагыйрь-шогара булса да, алар күбрәк гыйш-гыйшрәт җырлады, илгә мәхәббәтен җиһанга чәчте. Ләкин коры мәхәббәт һичкайчан җимеш бирми. Кысыр чәчәкләргә сокланып җәйне үткәрдек без. Тарих кайгысымы? Үксез үз кендеген үзе кисәр, дигәндәй, мин үзем менә “Тәварихи Казан” әсәрен кәгазьгә төшердем… Үзем танык булган вакыйгаларны яздым, үземә кадәргеләрне тупладым. Хәзер ул хезмәтне Хисаметдин хаттат акка күчерә. Минем кулымны тануы кыен, түземлек бир аңа, Тәңрем! Аның тип-тигез саф булып гаскәр кеби тезелгән сәтырлары, сезнең көннәргә килеп җитеп, күңелләрегезне яулый алырмы? Әллә Казан Кыямәтендә тапталып, янып көлгә әверелерме? Югыйсә безнең тарихны башкалар язар һәм безне тарихтан яздырыр… Кәгазьгә төшкән әсәрем юкка чыкса да, күчермәсе сәмави булыр – соңгы авазым сезгә килеп җитәсенә ышанам мин, карием!
Минем тарихым – ике ут арасына калган күбәләкнең соңгы талпынышы…
Болгар вилаяте, иске китапларда әйтелгәнчә, җиде икълимнең җиденче икълимендә, ай тәрбиясендәдер, айның яклавындадыр. Җәүзә йолдызыннан соң һәм Сәрәтан йолдызының башында биш вакыт намазның берсен – ясигъ намазын уку мөмкин булмас. Таң беленмәстән әүвәл үтәлергә тиешле намаз вакытында тулы таң атар.
Болгар вилаятенең пайтәхете булган Казан, борынгы рисаләләрдән күренгәнчә, борын-борыннан мөселман шәһәре булган. Тик ул төп мөселман өлкәләреннән еракта вә кяфер өлкәсенә чиктәш урнашкан.
Ярабби, һичкем яманның күршесендә булмасын!
Казанга һичбер җирдән ярдәм вә таяныч ирешмәс. Бары тик Тәңре якын, фәрештәләр ярдәмче.
Ерак заманнардан бирле Казан ханнары кяфер иле белән килешеп яшәргә тырыша, илнең иминлеге ятлар химаясендә. Халыкның рәхәте вә яхшы яшәеше хакына Мәскәү белән солых булып, ике арада илчеләр, киләчеләр йөрешә, аңлашып, барышып-килешеп гомер кичмәк идек. Барышып, җай чыкканда, алышып…
Кылыч вә каләм иясе, асыл нәселле, затлылык чишмәсе булып илне сафландырган, шул сәбәпле Тәңренең рәхмәтенә тиенгән, Тәңре ярлыкавын алган Әбел-Газый Сафа Гәрәй Баһадир хан Казан вилаятендә падишаһ булганда безнең олуглык байрагы өстә җилфердәде. Идел-йортның калканы сыман иде ул! Тик нишлисең… Калканга бәрелеп аска чәчрәгән үч, мәкергә әверелеп, бәгырьгә үрмәли. Кара юртак Казаныбызны ташлап, далага чыгып чапты. Һич көтмәгәндә, иртән тәһарәт алганда, егылып җан бирде шанлы Сафа хан. Лепкәсе белән комганга бәрелгән, дип сөйләделәр. Фанилыктан бакыйлыкка әйләде. Аның тәне суынырга да өлгермәде, сөенечтән кабарынып, бәла-каза капканы шакыды.
Мин дошманны гаепләмим. Язмыштан узмыш юк. Димәк, без Тәңре каршындагы гөнаһларыбыз өчен шушындый сынауларга дучар ителгәнбез. Әле киләчәктә безне нинди сынаулар көтә? И карием, син аларны беләсең. Әмма үзеңнән соң нәселеңне нинди сынаулар көтә – инкыйразмы? әллә, ниһаять, яшәү тантанасы?! төкәнмәс зафәр куанычы? – син дә минем кебек үк бихәбәр. Әмма сезнең заман шагыйрьләренә дә, гомерләрендә бер тапкыр гына булса да, үз зафәрнамәләрен язарга насыйп булсын.
Менә ни өчен мин сезнең тарафка сүземне юлладым.
Ходаның рәхмәте киң – бәлки безне дә могҗизаи зафәр көтәдер? Казанның әле диварлары нык, мурчаллары, машлары югары һәм мин, Кол Шәриф – Аллаһ ярдәм бирсен! – яшь дәрвишләрне туплап, сугышка чыныктырып, газа атына атландым.

***

Диванханәдә, кеше күзенннә качып, җиһанны, киресенчә, күңелемә сыйдырып, уйларым боҗрасын кочып, көрси өстенә иелгән идем. Хисләрем чакматашыннан аңым мамыгына күңелдәге җиһанны яктыртып очкын чәчрәгән дә иде… Аһ, син инде җанымның бер кыйсемен кабул итәргә әзер газәлем! Туарга язмаган икән сиңа… Бусагада шәкертем Ибраһим пәйда булуга ук аңладым мин моны. Чиктән ашкан бер-бер хәл булмаса, бу аулак урында аларның берсе дә мине борчырга тиеш түгел иде. Бөтен күзәнәгем белән сизендем: куенында ниндидер бер афәт алып керде шәкертем, зур кара күзләрендә катып калган курку шәүләсе сузылып минем аяк очына ук төште. Бөкләнгән аягымны эчкәрәк тарттым. Гомерем буена итәк-чабуымны җыеп йөрергә тырыштым, тик арттан да, алдан да, ике яктан да кайгы әнчекләре тешләргә маташканда, юлыңны ертык итәксез дәвам итеп кара!
Ибраһим авызын ача, тик тавышы чыкмый.
Ашыкма!
Кара хәбәреңне пиреңә җиткерергә ашыкма, кем, Аллаһ колы Ибраһим. Ул күпмедер мизгелгә, ә бәлки, уңа калса, озагракка да, бу яман вакыйгадан бихәбәр булып торсын. Юк, төн дегетен сеңдергән хәбәрне ишектән куып булмый иде инде. Кусаң да ул тәрәзәдән керәчәк иде. Бичаралык җиләнен ябынып рух сәгадәте, җан хөрлеге турында хыялланып утырган фәкыйрь Кол Шәриф берничек тә аңардан котыла алмаячак…
Күндәмлек келәменә күчеп утырырга кирәк. Тик аяклар оеган. Күчәр өчен башта аякка басу зарур. Аяклар тыңламый. Мин гаҗизлек пәрәвезен учым белән чыраемнан сөртеп төшердем. Әйе, картлык шулай кинәт килә. Көтмәгәндә килә икән ул, язгы җилгә изүне ачып чыгасың да… рәхәтләнеп сулыйсың! Һәм төнлә бөтен тәнең утка әверелә. Шунда гына аңлап аласың – инде язгы җилгә ышанырга ярамый, ул инде төнәген аркасы белән борылган кәнизәк шикелле, язгы болыннарда чабып йөргән кырыкмыш тай сыман! – синеке, ләкин син инде аны иярли алмыйсың. Йа, дәрийг!
Яшем кырыктан ашты. Кара халык ни ди? Кырыктан соң шырыкка… Әмма мине шырыкка калган карт диеп булмый әле. Мин Ибраһим шәкерткә сиздерми генә тәрәзә кырындагы борынгы көзгегә күз төшереп алдым. Әйе, чем кара сакалымны көмеш җепләр бизәп килә, түбәтәй астыннан төртеп чыккан коңгырт чәчемә дә күчкән икән ул затлы төс… Кичкә чәчтарашны чакырырга онытмаска кирәк, кырсын; җитү чәч белән йөрү бу яшьтә килешми. Кылыч борын мине артык кырыс күрсәтә шикелле. Каратут йөз, зәп-зәңгәр күз… Кеше кыяфәте бабаларыбызның ерак гасырлар аша килеп җиткән сәламе кебек. Сәламме, әллә мыскыл аша елмаюмы?
Аягымны уып берара торгач, мин кузгалмакчы булдым. Ибраһимның өмет тулы карашы читегемне сыйпап үтте. Ул булышыргга рөхсәт сорый иде. Мин сизелер-сизелмәс кенә башымны чайкадым.
Әйе, мин инде яшь-җилкенчәк түгел. Әмма битарафлык күләгәсенә сыенырга да әле иртәрәк. Ә кайда ул күләгә? Диванханәдән чыгуга ук бәбәгемә бәреп кергән кояштан мин бераз сукыраеп тордым. Өстә тулып ташкан кап-кайнар кояш, ә җиһан кап-караңгы!
–Йа Ибраһим! Әйт хәбәреңне…
Ул, җиргә тезләнеп, йөзен хиркамның чабуына яшерде. Мин чиктән ашкан түбәнсенүне өнәп бетермим, тугрылыкны туг сыман башөсте күтәрү дә миндә шөбһә уята – ул ят күзләр күрмәслек итеп калебкә яшерелергә тиеш! – Ибраһимның иңенә орынып алдым:
–Йә, тор, тор…
Ул күз яшенә чыланган йөзен өскә күтәрде:
–Тәкъсир! Хисаметдин хаттатны үтергәннәр.
Мин инде бу заманда, бу калада бернигә дә гаҗәпләнмәскә өйрәндем, аяныч хәбәрне исә бөтенләй бүтән тарафтан көтә идем, чүгеп куйдым, әйтерсең кайнар күк гөмбәзе кечерәеп башымны кысып алды.
–Чү, җайлап сөйлә…
Көтепханәдә куна-төнә яткан, бу фани дөньяда беркем белән дә алыш-биреше юк Алла бәндәсенең гомерен өзү кемгә кирәк? Ул тышта нинди заман булуын да аңлый иде микән… Ул безнең шанлы дәверләр – Үзбәк хан, Җанибәкләр сүзе башөсте булган заманнарда гомер кичерә иде. Аңа анда җайлы һәм рәхәт иде. Бөек шагыйрь Котб белән мөсахәбә кылганда кыска гына аралыкка мине дә сыйдырды, шөкер. Олуг Нәваи газәлләре безнең караңгы дөньяны яктыртып, үзләренең асыл ияләрен тапкандай яңгырады көтепханәдә… Менә шул газәлләрдән ерак дөнья – дегет сыланган йөзен яшереп, сәмави нурларга өртелгән көтепханәгә зилзилә булып бәреп кергән дә бер почмакта яктырып торган гомер шәмен сүндергән.
Болай да җыйнак гәүдәле Хисаметдин хаттат тагын да бәләкәйләнеп идәндә йөзтүбән ята иде. Арттан башын ватканнар. Катыйль төнлә килгән булса кирәк, каны инде оерга өлгергән иде. Мин янәшәдәге бер сандыкка утырып дога кылдым. Иннә лиләйһи вә иннә иләйһи рәҗигун…
Каршымда һаман Ибраһим тезләнеп тора икән.
–Тор инде, шәкерт! Аякланырга вакыт.
–Тәкъсир, – диде ул төшенке тавыш белән, – сезнең тәварих юкка чыккан.
Мин, аптырап, тирә-якка карадым. Көтепханә диварлары буйлап сум тимер белән коршауланган имән сандыклар тезелеп киткән. Алар иске китаплар белән тулы. Мин кайсы сандыкта нинди китап ятканын яттан беләм. Тәварихның кулъязмасы да, Хисаметдин мәрхүм күчергән нөсхәләр дә көрси янындагы кечкенә сандыкта саклана иде. Әнә ул – ерак ярда калып коргаксыган иске көймә кебек кырын ята, капкачы каерылган. Эчендә берни дә юк. Кемгә кирәк булган безнең тәварих? Хыялга баетылган вакыйгалар хакына кеше җанын кем койган? Мин сөзеп Ибраһим шәкерткә карадым.
–Син монда кайчан кердең?
Кимсенүдән аның йөзе бурлаттай кызарды.
–Тәкъсир… – дип сыкранды ул. – Хәзер… Күрүгә үк синең хозурыңа йөгердем.
Юк, үз шәкертемнән шикләнү үзе үк гөнаһ. Мөритемне җасуска тиңләү омтылышы ук минем өчен җинаятькә бәрабәр булыр иде.
–Башыма сыймый, – диде ул. – Төнәген кичке намаздан соң гына сөйләшеп торган идек. Харәзминең бер газәлен укып сөендерде. Бер генә шомлык та сизмәдем.
–Бар, шәкертләргә хәбәр ит. Җыелышып килсеннәр. Мәрхүмне җирләргә кирәк.
Ибраһим чыгып китте. Мин үзем дә сизмәстән көрсине бер читкә эттем. Аста бер бит кәгазь ята иде. Мөгаен, үтерүче төшереп калдырган. Әллә кирәксенмәгәнме? Кан чәчрәгән ап-ак Сәмаркант кәгазенә дивани өслүп белән бер генә җөмлә язылган иде: “ Аглый-аглый Сөембикә шөйлә әйтте…”

***

Көн иртән үк болытлы булды. Күк йөзенә кургаш болытлар әйтерсең лә дыңгычлап тутырылган. Инде менә вак кына яңгыр да сибәли башлады. Мин тәрәзәне яптым. Каршыдагы ялгыз алмагач, боегып, яңгыр элпәсе аша миңа рәнҗүле караш ташлагандай булды. Нишлим, мин аны өйгә чакыра алмыйм, җитәкләп тә алып керергә хәлемнән килми. Аның урыны, тупрагы шунда. Калебемне әрнетеп яуган яңгыр да аңа шифа гына; ул аны бик тиздән аңлар – кызган таба кебек аксыл эсселек чәчеп янып торган кояш баш түбәсенә күтәрелгәч, тузан туздырып чем-кара атлар чабып үткәч…
Бик күңелсез башланды көнем. Хәер, аның күңелле башлануын мин соңгы вакытта хәтерләмим дә. Таңы да кайгы кебек сызып ата, киче дә хәсрәт сыман акрын гына сузыла. Ил -көн шундый. Көпә-көндез Казан-йортның кояшы баеп бара.
Кояшка терәү куярлык ир-егетләр, кайда сез?
Һәркем күңелендә билгесезлек байгышы соры канатын җәйгән.
Тик билгесезлекме ул байгышның исеме? Әллә чарасызлыкмы? Чынлыкта анык белмибезмени? – без Аллаһ тарафыннан һәлакәткә хөкем ителгән! Тик моны беркем дә телдән әйтергә җөрәт итми, ачы хакыйкатьне күңел төбенә яшерә, хәтта үз-үзенә икърар итәргә дә курка. Аң төпкелендә ниндидер бер могҗизага ышану кузы төтәсләп ята һаман. Без бит әле исән, бабаларның җиһанга нур сибеп торган алтын чатыры, төсе уңса да, ишелмәгән, бусагасы биек; данлы Казан каласының дивары нык, яуның беренче кат кына килүе түгел, алар инде ничәмә-ничә тапкыр безнең ишек төбенә килде, тупсадан елан булып үтәргә маташты, баш өстендә утлы туп булып улады. Тәңре саклады моңарчы. Коткарды. Ул сабыр, ул түзем. Инде без кылган гөнаһлар өчен күптән җәһәннәмнең ишелеп янган утына томырырга тиеш иде югыйсә. Юк, ул безне әүвәл фани дөньядагы кара утта яндырырга теләгән, мөгаен.
Яу килә, тирә-юньнең асты өскә куба, кемдер җиңә, кемдер тар-мар булып тузанга әверелә. Җиңүчеләр эчке масаю белән, тышкы тантана белән җиһанның биленә кызыл башлы сөлге ташлый, җиңелүчеләр тарих сәхифәләрендә каһәрләнә. Беркем Аллаһның ниятен төшенми, ләүхелмәхфүзне укырга хәленнән килми һәм аны кирәк тә тапмый. Ә анда барысы да җуелмас хәрефләр белән язылган: бүгенге җиңүчеләр дә иртәгә җиңелүче булып тузанга әвереләчәк!
Әйе, безне җиңәчәк дошманның да тарих сәхнәсендәге тәхеттә урыны вакытлы, ә вакыты санаулы. Тик ул хакыйкатьтән безгә ни файда?! Нинди юаныч? Күкрәкне сөңге тишкәндә мәңгелек кырына күз атарга мөмкинлек калмый. Башыңа гөрзи төшкәндә соңгы юаныч та каның белән туфракка сеңә. Һәркем үзенә лаек үлем тапсын, йарабби… И күңел, бил баглама, күпне кичергән дөньядыр, бу үлем ширбәтен халыкка эчергән дөньядыр…
Дошман инде ил-йортның Тау ягын басып алды; әлбәттә, ярты юлда туктап калмас. Ул өйдәш булып түгел, хуҗа булып калырга килгән. Иң дәһшәтле, иң рәхимсез хуҗа – кичәге кол… Исән калган кардәшләремә Ходай мәдәт бирсен.
Мәскәү ягына чыккан Казан олуглары ялгыша: тәхеттә кем булса да элеккечә иркен яшәрбез, баш өстендә бәхет кошы сайрап торыр, дип өметләнә бичаралар. Иманнан ваз кичеп деннәрен алмаштырсалар, малларын саклап калырлар да бәлки. Ләкин токымына күчеп коллык зынҗыры һәрдаим җирдән өстерәлер, баш очында камчы уйнар. Мәскәүдә хуҗа бер генә! Казан йортындагы кебек башбаштак булып яшәргә мөмкин булмас. Мәскәү кенәзенә әйтмичә генә Казан бәкләренә ярдәм сорап хат язганын белгәннән соң эттәй тугрылыклы Шаһгалине дә урыннынан кубарып, тукланыр тагарагын тартып алып, төн ягына сөрделәр, якын кешеләрен зинданда чукындырдылар. Үзен кыстамадылар, Шаһгалинең мөселман аталуы кенәзгә файдалы, татар йортлары өчен кесәсендә һәрвакыт хан бар! Әнә кирәк булгач, аны сөргеннән кайтардылар. Ә без аны янә тәхеткә чакырырга мәҗбүр булдык.
Иелгән башны кылыч кисми.
Тәкъдирең шул икән, үлгәнче баш иясе…
Язмыштан узмыш юк. Тик чыкмаган җанда өмет бар бит! Төшенкелек чалмасын башка урап, чарасызлык җиләнен өскә ябынып, кул кушырып утырыргамы?
Иелгән башны да кылыч кисә. Күтәрелгән икән, ул инде кисәргә дип төшәчәк. Иелгән башны кисүе җайлы.
Фидакярлек өлгесе, тәвәккәллек билгесен биленә ураган агам Кол Мөхәммәд сәйед хасталанып яхшылар җыенына килми калган иде, мөнбәргә басып Казан олугларына мин шулай сөйләдем. Тик алар минем белән килешмәде. Кылычка кылыч бәрелсә, ил-йорттан хәрабә генә калачак, диделәр. Мин әйттем: кол булып яшәгәнче, ил-көн өчен, денебез өчен аягүрә үлү яхшырак булмасмы? Мескен булып шәүлә хәлендә җан асрауның ни мәгънәсе бар?
–Кырымнар сүзен сөйлисең! – дип кычкырды Галимәрдән хаҗи.
Ил имин булганда, дөнъя буталмаганда шушы аңгыра адәм, тирес корты миңа, Сәйед Ата токымына, шулай кычкырырга җөрьәт итәр идеме? Кулым аңыма буйсынмыйча кылыч сабын эзләде. Барысы да яхшысынмый башны түбән иде. Бурлаттай кызарган Галимәрдән урынныннан калкынып: “Кичерегез…”- дип мыгырданды. Мин аңа игътибар итмәдем. Түбәтәйне алып киткән җилгә үпкәләү ахмаклык булыр иде.
–Тәкъсир! – диде Нургали бәк, йөткергәләп сүзен дәвам итте: – Үзең дә беләсең, урыс явының исәбе-хисабы юк. Бүген алар заманы. Безнең өчен иң мөһиме – дәүләтне саклап калу.
Ходайкол углан да сүз алды:
–Шаһгалинең Казан тәхетенә беренче генә менүе түгел. Урыс чирүен кирмәнгә керттермәскә кирәк, шул чагында ул безнең сүздән чыкмас. Аны Ибан бик олылый имеш. Тау ягын кире кайтарырга ул да Ибанны үгетләсә, иш янына куш булыр.
Мин телемне тешләп тынып тордым. Вай, вай, вай! Каршымдагыларның йөзе бергә кушылып тоташ бер дерелдәвек койкага әверелде. Кем мин? Кемнәр бу? Һәлакәткә юлыгасы җан иң әүвәл зиһенен югалта икән.
Галимәрдән хаҗи борын эченнән генә мыгырданды:
–Сугышып була ул. Аңа акыл кирәкми.
–Ил-йортның язмышы сезнең кулда. Бүрәнә аша бүре кумыйлар. Мин үз сүземне әйттем. Сезгә хәл итәсе…
–Сәйед хәзрәтләренең сүзе хак, – дип мине җөпләде Бибарыс бәк. – Кол булып яшәгәнче, сугышып үлүең мең артык. Ләкин Шаһгали безнең илчеләрне Зөя каласына чакырып торганда барып сөйләшергә кирәк.
–Шаһгали! – дип ирен читен кыйшатты Нургали бәк. – Анда яу башлары Ширәмәт белән борадәр Воротынскийлар… Ул алар сүзен генә сөйли.
–Алар барысы да Мәскәү сүзен сөйли, – диде Җанбарыс бәк.
Ходайкол авыр сулады. Аның җир биләмәләре барысы да диярлек Зөя буенда иде, аңлыйм мин аның хәлен… Һәркемнең бармагы үзенә таба кәкре. Әмма дәүләт аерым кешеләрнең мөлкәтеннән җыела бит… Тау ягының дошман кулына күчүе инде ул дәүләтне бер канатсыз калдыру. Сыңар канат белән очып булмый.
–Шаһгали белән анда безнең йөзләгән яхшы кешеләребез – Чапкын бәк, Хөсрәү бәк, Бурнаш бәк, Көбәк… Аларның сүзенә колак салмый калмаслар. – диде Ходайкол әллә нинди ят тавыш белән. Күренеп тора, ул үз сүзенә үзе ышанырга тели иде. – Безгә, Мәскәү сүзеннән чыкмаска дигән шартта, Тау ягын кире сорарга кирәк. Тәкъсир! – дип миңа эндәште ул, мин аңардан җүнле сүз көтми идем, сискәнә яздым. – Тәкъсир! – диде. – Баш илче булып сез галиҗәнапләре барсагыз иде.
Миңа Шаһгалине тәхеткә чакырырга туры килә!
–Әйе, – дип аңа кушылды Нургали бәк тә. – Бу эшне сез генә ерып чыга алырсыз, тәкъсир… Без камалышта, яуны кире кайтарырлык көчебез юк. Илчелек көрәшендә кем сезнең белән ярыша ала? Телегезгә былбыл кунган… Агаң Кол Мөхәммәд сәйед тә безнең белән килеште, фатыйхасын бирде.
Телдәге былбыл түгел, кулдагы лачын кирәк иде хәзер!
–Морзаларның башында Бибарыс бәк барыр, – диде Ходайкол углан.
Алар инде үзара җыелып карар кабул иткән, агам нәкыйбел әшрафның фатыйхасы аларның сүзен халык алдында саллырак итәр бәлки… Ә мин? Мине кичерерләрме? Кырын эш кырык елдан соң да беленә. Капчыктагы без дә кайчан да булса төртеп чыга. Мөкаддимә игелекле теләкләрдән гыйбарәт, ә ахыры ни булыр? Ахырыбызның җүнле чыгачагына ышаныч аз иде. Ләкин ил язмышы хәл ителгәндә мин дә яфрак астына качып кала алмыйм ләбаса!
–Шаһгалинең шартлары билгелеме соң?
Ходайкол теләмичә генә көлде:
–Аларның һаман бер сүз инде – урыс әсирләрен азат итү.
–Тагын?
Нургали бәк урыныннан калыкты, йөзе гүя мәрмәрдән уелган; җирән сакалын учлап тонык тавыш белән белдерде:
–Үтәмеш хан белән Сөембикәне алар кулына тапшырырга! Шаһгалине тәхеткә чакыргач, безнең башка юлыбыз юк, тәкъсир.
–Кузычак белән Акмөхәммәд угланнарның да балаларын үзләренә сорыйлар, – дип өстәде Җанбарыс бәк.

***

Иртәнге намаздан чыкканда мине бер кырнак көтеп тора иде. Сөембикә хозурындагы бу нугай кызын мин таныдым. Аллы-гөлле күлмәге көлеп торгангамы, йөзе шулкадәр сагышлы күренде, йөрәгем өзелеп төшкәндәй, күкрәк түрендә кискен авырту тойдым. Кырнак Сөембикәнең мине күрергә теләгәнен җиткерде. Мин, әлбәттә, күрешүдән баш тарта ала идем. Сөембикәнең ни әйтәсе, ни сорыйсы миңа билгеле иде. Мин хәзер аңа ни йөзем белән күреним? Бүген аны улы белән бергә урыслар тоткынлыкка алып китәргә тиеш. Инде алар Зөя каласыннан юлга чыкканнардыр…
Аның тоткынлыкка китүендә минем дә өлешем бар бит! Нинди сүзләр белән юатыйм мин аны? Аңа карата булган хыянәтемне нинди бизмән үлчи алсын? Хатын-кызны, корт анасын корбан итеп, умартаны коткарып калып буламыни! Юкка гынамы дошман аны таләп итә, аны кулына төшерергә тели. Тик… йомшак бәгыремне эчкәрәк яшерергә кирәк. Мин күз яшьләрен агызып мәхәббәт хакында газәл язучы бичара шагыйрь түгел, ә ил агасы, иләмән, ил кайгысын үз кайгым иткән илче… бичара илче.
Сөембикәнең биредә дә тоткын икәнен мин белә идем инде. Кузыйчак углан үз чирүе белән каланы ташлап киткәч үк, аны улы Үтәмеш белән бергә хөҗрәсеннән бер кая да чыгармый саклый башлаганнар. Ләкин ничектер әлеге кырнагын минем хозурга җибәрә алган ул. Нинди сүз көтә ул миннән? Ни әйтергә тели? Мин үземнең ни әйтәсен беләм, аның да ни әйтәсен чамалыйм. Нигә очрашып җан җәрәхәтен кузгатырга? Казан олуглары белән бергә мин дә аңардан йөз чөердем. Ил карабы давылда исән калсын дип аны сабые белән корбан иттек. Казанның һәрвакыт калканы булган Кузычак белән Акмөхәммәднең сабыйларын илне себереп түгәргә килгән комсыз дулкыннарга ташларга риза булдык. Әмма сабыйларны корбан итеп киләчәккә ирешеп буламы? Сабый үзе үк киләчәк дигән сүз ләбаса!
–Бераздан килермен, – дидем мин кырнакка. Аның ашыга-ашыга Хан сараена таба киткәнен карап калдым.
Уйлап баксаң, безнең үз хәлебез дә Сөембикәнекеннән әлләни аерылмый. Казан-йорт үзе тоткынлыкта! Кичүләрдә урыс казаклары баскынлык итә. Беркемне чыгармыйлар, беркемне кертмиләр. Сәүдә тукталды. Сәүдәсез дөнья файдасыз. Керем бетте, табыш юкка чыкты. Карендәш илләр белән барышлык ихтималы вәйран булды.
Байлык яраштыра, юклык талаштыра. Мохтаҗлыкта калган йорт эчендә җәнҗал чыгуы гаҗәп түгел. Казанның кайнап торуы җитмәгән, төрле саяк-сандырак Арчадан килеп фетнә куптарып йөрде. Аларның кем коткысы белән йөргәне билгеле. Шымчылар итәк астыннан ут йөртә. Орыш аннан соң. Иң әүвәл Казан диварларына ябырылачак яуга калкан булырлык кешеләрдән арыну кирәк иде аларга. Баһадирлык мәйданының алтын баганасы, егетлек бакчасының кыю арысланы Кузыйчак угланга да, битарафлык сахрасында кыяташ кебек калкып торган Акмөхәммәд угланга да ачыктан-ачык һөҗүм итәргә шүрли иде әле алар.
Фетнәчеләр каршына мин үзем чыктым. Әле дә хәтеремдә, чалт аяз көн иде. Җиләк өлгереп килә, Хан болынында, йә Арча кырында чатыр корып, бер-берең белән мөсахәбә кылып, рәхәт чигә торган көннәр. Башка елларда ул шулай була да иде. Бүген-иртәгә печәнгә төшәр вакытта фетнә куптарыр өчен түземлек җәясенең сынуы, сабыр савытларының тулуы кирәк. Арча даругасыннан чуашлар – ясаклы кара халыкны илдә шулай атыйлар – кырымнарга яу белән килгән, имеш.
–Урысларга буйсынсак, илгә иминлек булыр!
–Куыйк килмешәк кырымнарны!
–Тагын күпме түзәргә?
Байтагы чукмар күтәргән, укчылар да бар. Һәм алар һаман җыела, бергә укмаша. Менә тиздән кирмәнгә һөҗүм итәчәкләр. Күзләре тонган, аңнары чуалган, кемнең кем икәнен танырлык түгел. Тик ыспай, шома бәндәләрнең рәтләр арасыннан шуып үткәне күзгә ташлана, әйтерсең лә астан үрмәләп ут йөри. Менә билдән ялангач, чәче тузган берәү алга чыкты, ертык ыштанын күтәрде, борынын сеңгерде, аннары маңкалы кулын Хан сараена таба болгады.
–Булды! – дип кычкырды. – Җитте! Без хәзер… безнең көн!
Бу атсыз-тунсыз бәндәләрне кем монда куып китергән? Өстә кем булса да җир сөрү, иген игү бит барыбер аларга кала. Кем җырын җырлый болар?
–Җәмәгать! – дип кычкырдым мин. – Инде Тау ягын дошман басты. Безгә хәзер бердәмлек кирәк, бер йодрык булып тупланыйк!
Бу шул сүзләр генә иде. Җиһанны тетрәткән элекке яугирләрнең торыннары кайсы игенчегә, кайсы һөнәрчегә, кайсы сәүдәгәргә әверелгән, бернишләп тә булмый. Аларның күбесендә тамак кайгысы, ризыкны кем кулыннан алсаң да нинди аерма?
Аерма зур, тик алар әле аны күрерлек хәлдә түгел. Күргәч инде терсәкне тешләп булмас.
–Җәмәгать! Дошман тәре күтәреп килә, динебезне таптарга килә! Сез шундый авыр көннәрдә…
Билдән ялангач бәндә нигәдер эче катып көлә иде. Ахры боларны буза белән сыйлаганнар. Менә ул ике кулын җәеп бии дә башлады. Диндә ныгып җитмәгән чуашларга иман хакында сөйләп маташам икән. Болар бит бисмилланы да кичә генә әйтергә өйрәнде.
Биючене читкә этәреп олы гәүдәле, кызгылт чәчле берәү алга чыкты. Киң битендәге кызыл сипкелләре тирә-юнгә чәчрәп, җиргә ут кабар сыман иде.
–Син, мулла, намазыңны бел! – дип кычкырды ул. – Ил эшенә катнашма. Урыс белән ярашмасак, безгә көн юк. Көчленеке замана! – Һәм ул кулындагы гөрзиен болгап алды.
Кемдер сыек тавыш белән өстәде:
–Кырымнар дөньяны бутады!
Әле кайчан гына шушы кара халык читегемә кагылуны зур бәхет дип саный иде!
–Мулла, сиңа тимибез, юлда торма! – дип кычкырды арттан берәү. Чү, мәрхүм Урак батырның булдыксыз улы Ындырчы түгелме соң бу? Атасы үлгәч, аның җирләрен Сафа хан Казанны саклаганда җанын-тәнен кызганмый сугышкан егетләрнең арысланы Баһадир морзага сөергал биргән иде. Яу килгәндә туганнары белән урман эченә качкан Ындырчы елый-елый кырымнардан үч алырга ант эчкән, дип сөйләделәр. Ачык яуда куяндай дерелдәгән мескеннәр фетнә чыгаруга һәвәс була. Утлы күмерне кеше кулы белән көрәүдә алардан оста юк.
–Кит юлдан! – Кызыл сипкелле баш өстемдә гөрзиен күтәреп тора иде.
Фетнәчеләр инде Хан сараена таба кузгалды. Минем сүзләр монда көчсез. Гөрзи төшәр дә… Мин урынымнан кузгалмаска булдым.
Шул чакта гүяки җир астыннан калыккандай мәйданда Кузычак угланның нөкерләре пәйда булды. Сизмичә дә калдым, дәһри сүзен йөземә нәгърә итеп орган кызгылт баш аяк астына килеп төште. Аннары гөрзи… Көне кайчан бетәсен кем белә? Тәңре генә барысыннан да хәбәрдар!
–Зыян салмадылармы, тәкъсир? – Кузычак углан иелеп кулымны үпте.
Чуашлар инде берсен-берсе таптап, акырышып, Арча капкасына таба качалар иде.
–Вәгаләйкүм әссәлам… Фетнәнең төбенә төшәргә кирәк, углан. Хыянәтнең тамырын корытмасак…
Хәер, бу сүзләр генә иде. Кузычак та аларны шул бәһадән кабул итте.
–Мин гаҗиз… – диде ул талчыккан тавыш белән. – Үләсе килгәнне дәвалап булмый.
Фетнәчеләрне куып тараттылар. Тик моңардан ни шатлык? Ил-көн сидрәгән ашъяулыкны хәтерләтә иде. Моннан тартсаң да йолкынып чыга, тегеннән дә сүтелә.
Казанның үзендә фетнә исе инде туфрактан күтәрелә. Мәскәүнең илбасарлык кылуын халык кырымнардан күрә, аларсыз гына кяфер белән килешеп буласына ышана. Моңарчы килешә идек бит әле! Афәтнең моңарчы беркайчан да ил капкасын болай каты какканы булмады. Халык нәрсә – кара сарык, хәтта олугларның да күбесе кырымнарны куганнан соң хәлнең яхшырасына өметләнә.
Заманалар үзгәрде – беркем аңламый.
Зөя тамагында дошман бер ай дигәндә кала салып куйды. Үз гадәтләренчә, иң башта чиркәү утыртканнар. Без моннан кире китәчәк түгел, дигән сүз инде ул. Сүз белән юмалап, яхшылык белән генә аларны аннан кубарып булмас. Ә нишләргә кала?
Бураларны, такталарны, бүтән кирәк-яракларны салларга салып алып килгәннәр. Йомрытауда җыеп кына куясы калган. Без бернишли алмадык. Күз алдында кала калкып чыкты.
Былтыр, ягъни тугыз йөз илле җиденче елның мөхәррәм аенда, Казанга яу белән килгәндә үк Иван кенәзнең әлеге Йомрытауга күзе төшкән дип сөйләделәр. Бу сугышта ул хурлыклы җиңелүгә дучар булган иде.
Югыйсә ул меңнәрчә-меңнәрчә яугирләрдән хасил олы гаскәр белән килде. Әбел-Гази Сафа Гәрәй ханның үлеменә сөенеп, инде ниһаять Казанны хәрабә итәм дип, ул – денсез кяфер, тәкәббер тәмуг кисәве, кинәсе сүрелмәс бәдбәхет, ямьле көннәрне үзенең сулышы белән бозучы, дөньяга фетнә салучы ике шайтанның берсе, Фиргавен һәм Нәмруд кыяфәтле имансыз Иван, мәлгунь гаскәрен җитәкләп, сансыз туплар, төфәңнәр китереп, гүзәл Казан шәһәренең әйләнә-тирәсен сарып, чолгап алды.
Кяферләрнең гаскәре кырмыска яки саранчалар кебек үк хисапсыз иде. Моңа без гаҗәпләнмәдек, чөнки алар Яэҗүҗ вә Мәэҗүҗ нәселеннән, Адәм нәселеннән түгел.
Безнең нөкәрләр күпкә аз булса да, үз йортыңны саклаганда көч бермә-бер арта, илбасарга каршы нәфрәт куркакларны да батырга әверелдерә. Бу изге сугышта, газаватта, куркаклар юк иде, һәркемнең йөрәген бер генә хис били: йә үлем, йә җиңү! Җәмигъ мәчетенә якын шәһәр капкасын мәрхүм Булат бәк Ширинның – ул мәмләкәтнең терәге, бу ил инсаннарының юлбашчысы иде! – уллары Мамай бәк белән Нургали морза, кадере арткан асыл ир, сугыш азманы, алар гүя Дара һәм Искәндәр, үз яннарына батыр егетләрне җыеп саклыйлар иде.
Таки Хан мурчалындагы дәрвазәдә баһадирлык мәйданының сафдары, егетлек сәнгатенең арысланы Кузычак углан, Аллаһы тәгалә бакыйлыкта да аның кадерен арттырсын! Ул атаклы яугир булды, аның исемен ишетүгә үк дошманны калтырау ала иде. Аның тирәсенә дан казану хыялы белән янучы яшь егетләр тупланды.
Тагын бер кала капкасында фидакярләр җитәкчесе, баһадирлык мәйданының Искәндәре Акмөхәммәд углан – аңа да Аллаһның рәхмәте булсын!
Тагын бер капкада пәйгамбәребез нәселеннән Котби әл-әктәбә Сәйед Атаның токымы, мәрхүм сәйеднең улы Кол Мөхәммәд сәйед – игелеге хәтерләрдә озак саклансын! – яшь дәрвишләрне һәм суфыйларны туплап, киенеп-ясанып, газа атына атланып кяфергә каршы әзерләүдә вә карауда иде. Коръән әл-Кәримнең “Чыннан да, Аллаһ каршында бердәнбер дин – Ислам” дип язылмыш аяте аның һәрвакыт исендә булды. Сәйед Атаның рухы аңа тагын да гайрәт өсти иде. Чөнки пәйгамбәребез кушканча, “һәр эштә, ни эшләргә белмәсәгез, кабердә ятучылардан ярдәм сорагыз”.
Тагын бер капкада Рөстәмгә тиң һәм Баһрамга тиңдәш Барбулсын аталык – Казан тарихында затлы исемен кылычы белән язып калдырган иләмән! – үз чуралары белән торыр иде.
Тагын башка бер капкада шәһәрнең бәге, Болгар вилаятенең хакиме, солтаннарның күз карасы, хөрмәт һәм бөеклек энҗесе, хан эшләренең идарә кешесе, хан казнасының ачкычы иясе Бибарыс бәк – гайрәте артсын, баһадирлык кодрәте хәрәкәткә килеп, егетлек йөрәге ешрак типсен! Күңеленә якын кыйтгасы аның шушы:
Ул мин түгел, яу кырыннан арка күрсәтеп качкан,
Ул минем баш, алмаштырмам – канга, тузанга баткан.
Яуны башлаганда һәркем уйный үз каны белән,
Яудан качса, уйный канның илдә булганы белән.
Ат казанган башка егетләр, бәхет иясе баһадирлар: Тариһи бәк, Айкилде бәк, Акымтай бәк һәм безнең хаҗилар – Тәңре аларның һәр дөньяда ярдәмчесе булсын! – бер урында кяферләр хыянәтчел һөҗүм башласа, ул урынга һәммәсе ыргылып, җан-тән белән көч һәм ярдәм күрсәтеп, явыз дошман белән сугышып, башларына җитеп, сөңгеләрен сындырып, ил хакына, дин хакына җиңүче булдылар.
Кыскасы, ике гаскәр бер-берсенә ташланмак өчен үзара кара-каршы килгән иде.
Дошман гаскәреннән бер яхшы тупчы безнең якка качып чыкты. Аның әйтүенә караганда – һәм бу соңыннан расланды – кяфернең гаскәрендә унбер утлы туп булган. Ул тупларның һәрбер утлы ядрәсе чама белән Казан ташының бер батманы кадәр бар. Зурлыгы ат тубрасы чаклы күренде. Ядрәнең эче тулы тылсым икән һәм төрле гонсырлардан гыйбарәт – Әфләтун гакылы хәйран калып, Аристу үзе шаккатып, гаҗизлектән башы әйләнеп китәр иде. Аны тыштан тимер белән коршаулап, җиз белән чүкеп, эченә ак җир мае вә күкерт салып, кургашыннан вак-вак дүрт-биш ядрә өстәп, беркетеп, бәйләп, чыдамлы һәм нык кылып, караңгы төннәрдә атар иделәр. Утлы ядрәләрнең һавадагы чәчрәп чыккан очкыннарын күргән кешеләр, күкләрдәге йолдыз вә башка җисемнәр һәммәсе дә җиргә төшә дип санап, башларын каплый иде. Алар кичләрен шәһәр эчендә һәр җиргә төшә, һичкемнең ул шайтан утларын барып сүндерергә дәрманы булмады. Гади утны су белән сүндерергә мөмкин, боларга исә суның да кодрәте җитми! Шулай да кайбер курку белмәс гайрәтле егетләр табылды, алар утка сәмәндәр, чаян кебек ташлана, үз акылларына таянып һәм фәрештәләр ярдәме белән йорттагы янгынны сүндерә, утның әсәре дә вә эзе дә калмый. Мин бу егетләргә шигырь багышламый түзә алмадым. И карием, кичерә күр!
Суга балык, утка сәмәндәр кирәк,
Яу көнендә егет-диләвәр кирәк.
Яугирләргә һиммәт әгәр булса яр,
Гакыйбател-әмер морадын табар.
Бүген мин аларның рухы тыныч булсын дип дога кылам. Ил өчен, дин өчен гомерләрен кызганмаган батырлардан да бәхетлерәк кеше юк. Шәһидлек юлы аларны туп-туры оҗмахка алып бара. Мин беләм: бу фидакярләр онытылыр, алар көл булган туфрактан киләчәктә кавемдәшләре битараф кына үтеп китәр, тик Аллаһ бар! Ул беркемне дә онытмый.
Дошманның тагын һавалы дүрт-биш тубы бар иде. Һәрбер ядрә ташы тау кыйпылчыгына тиң, диварларны, биналарны вата… Алар һәрвакыт атып торды. Ядрә ташы хәрәкәт куәте белән кош кебек очып һавага менә дә, югарыда бер ноктага җитеп, асманда йөрүдән хәрәкәт куәте беткәч, табигый рәвештә түбәнгә төшә – тәкъдир угыннан тизрәк төшә иде! Югарыдан каза ишелгәндә, галимнәр дә хәтта сукыраеп телдән яза.
Калага аткан мылтыкларның санын кем генә белде икән? Башны күтәрү ихтималы юк. Туплар шартлавы исә бүтән барлык тавышларны күмеп китә, кешеләр куркудан бер-берсен танымый, нәкъ Коръән әл-Кәримдә әйтелгәнчә: “Ул көнне күргәч, сабыен имезеп утыручы хатын сабыен онытыр, йөкле хатынның баласы төшәр. Аек кешеләр дә сәрхуштай күренер. Аллаһның җәзасы шулай дәһшәтле.” Шушы кансыз һәм тәкәббер кяферләргә, киртә сикергән потпәрәстләргә әлеге тантананы бүләк итеп, мәһабәтлеккә һәм шаһлыкка ирештереп, тыгыз сафларга бастырып, без мөселманнарга каршы куеп, тиңсез рәхимле Аллаһы тәгаләнең безгә күрсәткән мәрхәмәте шушы микән әллә дип, безгә фаразларга гына кала. Чөнки Ул үзе сөйгән колларын гына коточкыч афәтләр белән сыный. Аллаһның безгә нигә моның кадәр сынаулар җибәрүенә күпләр аптырады, күңелләренә шик керде, ләкин безгәме аңларга Аллаһның ниятләрен?! Күпме акыл җыйма, күпме белем алма, Аллаһның камиллегенә аз гына якын килүдән дә гаҗиз адәм баласы.
Көнне төнгә ялгап ике гаскәр, тимергә чолганып, тиң булып, бер-берсенә каршы торды. Безнең нөкәрләр дошманны диварга якын китермәде, мурчаллардан ут яудырды, җир астыннан чыгып кяфергә ташланды, мәхшәр көн диярсең! Хәнҗәр чыңы сугыш кырын каплады, Казан кырыннан кеше каны Җәйхун суыдай акты.
“Аллаһ ярдәм итеп торганда сезне һичкем җиңә алмас. Әгәр ул ташласа, сезгә кем генә ярдәм итәр? Иманлылар бары тик Аллаһка гына ышанырга тиеш.”
Бәхете кара дошман сугыш кырын ташлап кача башлады, казаннар аларны шулкадәр кырды ки, аларның эзе җир йөзеннән кан белән агып китте, казганган эшләренең тарих сәхифәләрендә әсәре дә калмады. Каланың ике тарафындагы үзәнлектә кара кяфер үлесе кылыч һәм хәнҗәр ризыгы булып, эт-бүреләргә азык рәвешендә ята иде, аяк басарлык та җир таба алмадык!
“Күп санлы гаскәр булуыгыз белән масайдыгыз. Тик аңардан файда булмады. Киң ялан сезгә тарайды.”
Сугыш уналты тәүлек туктаусыз дәвам итте. Соңра таланган, өшәнгән, тар-мар ителгән дошман кирегә борылды.
Безнең җиңү шатлыгына да югалтулар ачысы кушылган иде. Йөрәгемне иң әрнеткәне – Хәлил углан – солтан! – Сафа ханның марҗа кәнизәгеннән туган улы, дошманга һөҗүм иткәндә, туп ядрәсе тиеп, шәһит китте.
Ул көнне мин аны соңгы тапкыр Арча капкасы янында күрдем. Ул бик борчулы күренде. Мине күрүгә, борчуын сиздермәскә тырышып, ачылып елмайды, килеп кулымны үпте. Аның борчулы кыяфәтенә мин игътибар да итмәгән булыр идем, яу килгән көннәрдә кем борчулы түгел? Солтан – кәнизәктән туганга күрә илдә аны тулы солтан санамасалар да, тәхеткә лаеклы танымасалар да, мин хәзер аны, газаватта шәһит киткән каһарманны, чын солтан буларак кабул итәм, – сәламләшкәннән соң миңа түбәнчелек белән эндәште:
–Тәкъсир! Мине тыңларга вакытың булмасмы?
Туплар тынып торган иртәнге сәгатьләр иде. Мин дивар ышыгындагы ташка утырдым, солтан аягөсте калды. Ул инде миңа мөрәҗәгать итүенә үкенә дә иде ахрысы. Аксыл йөзе кызарып китте, маңгаенда тир тамчысы ялтырады. Аңа кыюлык өстәр өчен үзем сүзне башладым:
–Йә, солтаным, нинди сүзең бар, мин тыңлыйм.
–Тәкъсир! – диде ул дулкынланып. – Бүген мин үләчәкмен.
Мин аптырап киттем. Үз сүзенә артык ышанып әйтте ул! Өстән утлы ядрәләр явып торганда һәркем һәлак булырга мөмкин, тәкъдиреңә язган булса… Ләкин берәү дә тиздән үләм дип яшәми, гәрчә безнең көннәрдә үлем гадәти бер хәлгә әйләнсә дә… Ни әйтергә? Нинди сүзләр белән юата алам мин күңеле сынган солтанны? Әҗәлне чакырып китермиләр, алай ярамый, көнең җиткән икән, ул чакырмыйча да килә һәм бернишли дә алмыйсың.
–Безнең кайчан үләчәкне бер Тәңре белә, -дидем мин; нидер әйтергә кирәк иде. – Үләргә ашыкма, солтаным.
–Төшемдә әниемне күрдем, – диде Хәлил.- Мин аны хәтерләмим дә… Сабый чагымда ук үлгән. Ә төштә ап-ачык булып күз алдына килде. Караңгыдан килеп чыкты да үзенә чакыра.
Колагыма чалынганы бар иде: Сафа хан кяфер җиренә бер барымта вакытында кайсыдыр шәһәрдә ниндидер баяр кызын кулга төшергән. Күңеленә бик ошагандыр, күрәсең, аны хәрәменә алган. Әйткәнемчә, хан каләм сахибе дә иде, аның газәлләр мәҗмугасы безнең көтебханәдә саклана, шундый кырыс, дәһшәтле хөкемдарның назик хиссият белән язылган шигырьләрен укып гаҗәпләнгән идем. Аларның кайберләре Хәлилнең әнисенә атап язылган дип сөйләделәр. Хәлил үзе бу хакта белмидер дә әле бәлки. Хан мәхәббәтенә тиенгән кәнизәк бәхетле булды микән? Ай-һай… Чит туфракта, ят халык арасында… Шуңа да озак яши алмагандыр. Сагынудан саргаеп үлгәндер… Ләкин сугышның үз хакыйкате. Яуда да шул ук мал кайгысы. Кяфер гаскәре килсә дә, бездән әсирләр куып китә. Анда алар эзсез югала. Бигрәк тә хатын-кыз, бала-чага чит туфракны ашлый. Менә теге кәнизәктән туган Хәлил. Әнисенең асыл исемен дә хәзер белүче юк. Ә улы нинди баһадир егет булып үсеп җиткән. Аның сугыштагы кыюлыгы, тынычта исә гаделлеге, ватанга тугрылыгы турында Казанда инде хикәятләр сөйлиләр. Ул Гәрәйләр нәселеннән!
Ә теге якта берәү – татар җариясеннән туса да урыс булып җиткән кемдер – безгә бәлки хәзер туп атадыр…
Үз уйларыма бирелеп, хыял тезгенен бушатканга күрә егетнең сүзләре гүя куе томан аша ишетелгән сыман:
–Мин артка тартылам, аңа барасым килми. Ул кинәт кенә куеныннан таш алды да миңа атты, ташы йөрәгемә тигәндәй булды. Тәкъсир! Син ни әйтерсең?
–Сиңа минем сүзем кирәкме?
–Минем аны моңарчы бер дә төштә күргәнем юк иде.
–Шик-шөбһә тозагы һәркемне сагалый. Вәсвәсә! Кан чакыруы бардыр да бәлки… Ләкин син үз йортыңны дошманнан саклыйсың. Атаң йортын! Аның өчен үләргә дә була.
Мин торып бастым. Тагын ни әйтим? Бу төшне ике төрле юрап булмый. Хәлил солтан аны үзе юраган инде. Язмыштан узмыш юк. Сугышта баш бирмәсә дә, нечкә күңелле, сизгер – бу аяусыз ике гаскәр бер-берсенә ташланганда аңа арада кысылып сытылырга язган. Рәхимсез заманның бичара корбаны…
Ил-йортны ташлап дошман ягына чыккан безнең хаиннәрнең күңелен Тәңре дә эшкәртә алмый әнә – Иванга ияреп Казанны алырга килгәннәр. Аларның тамырында нинди кан ага? Канмы ул? Нәфес колы теләсә кемгә барып ялланырга әзер – мул тормышта яшәргә генә булсын.
Кич белән Хәлил солтан өстенә утлы ядрә төшкән дип хәбәр килде. Аның янәшәсендә Чулпан бәк тә булган. Урыннары оҗмахта булсын!
Казаннан кыйналган эт кебек борылып киткәч, Иван Идел аша чыгып, Зөя суының тамагына туктаган. Күңеле төшкән кенәзне якыннары шома телләнеп төрлечә юаткан. Ошакчылар миңа хәбәр итте, алар нәүбәттәге җиңелүләрен һәрвакыттагыча табигатькә сылтап калдырган икән. Имеш, кыш көне куәтле яңгыр явып карлар эри башлаган, туплары юешләнеп атмый башлаган. Көчле җил чыгып чатырларын аударган. Көннәр җылынып елгаларда бозлар какшаган, юллар сазга әйләнгән. Ялган сөйләп тел шомара гына бара, ни язсаң да кәгазь түзә.
Дошман, канаты каерылып, капкабыз төбеннән китеп барды, ләкин без дә камалышта сугышып шулкадәр өшәнгән идек, киеккә әверелгән кяферне эзәрлекләп бара алмадык. Ошакчылар сөйләде: Иван янындагы утыз кешесе белән Йомрытауга менгән, өстән торып тирә-якны күзәткән. Аңа кем киңәш биргәндер, Шаһгалиме, әллә янәшәдәге сатлык бәкләрме, нәтиҗәдә Йомрытауда кирмән корырга ниятләгәннәр. Аларның уен аңлавы кыен түгел иде: кирмәндә гаскәр урнаштырып, Тау ягын буйсындырырга, соңрак Казанның үзенә һөҗүм итәргә… Тик ул уйны ничек кисәсең? Кайда андый зөлфикар кылыч?! Без инде Казан каласына бикләнеп җан асрарга мәхкүм идек.

Адель Хаиров

Я их узнавал по шагам

Недавно проходил мимо Дома Оконишникова на Муштари. Не удержался, заглянул во двор. То крыло, в котором мы сидели, уже отсекли. Теперь там гладковыбритая стена и рядом отутюженная бульдозером площадка, как будто бы здесь ничего никогда не было. Но в памяти моей по-прежнему хлопает на тугой пружине входная дверь, обитая чёрным дерматином на ватной подкладке. «Сез кемга?»* – не высовываясь из своей каморки окликает посетителя вахтёрша, хотя правильнее было бы сказать – орёт.

Обычно авторы проникали в редакцию беззвучно как мыши (кроме Рустема Кутуя и Загида Махмуди), одни из робости, заискивая, другие из достоинства (такие, например, как татарский литературный «мурза» Амирхан Еники).

Стоит мне настроить голову, как старенький ВЭФ, на волну начала 90-х, как из глубин «эфира» начнут выплывать шорохи, шаги, голоса и песни. Помню, как любил мурлыкать себе под нос татарские мелодии главный редактор журнала «Идель» Фаиз Зулькарнай.

Выйдет из своего кабинета в коридор, положит локти на подоконник и смотрит на улицу, напевая. А там, у дверей полукруглого кафе «Сарман» каждый день всякие забавные сценки происходили. Внутрь заныривали хмурые писатели, а через пять минут выскакивали раскрасневшиеся, как из проруби. Они стояли, слегка покачиваясь, дымили, и травили байки…

Бывало, придёшь на работу пораньше (с весны я жил в Нижнем Услоне и приезжал на семичасовом омике, так как следующий отходил уже в девять) и клюёшь носом в кабинете. Через какое-то время я научился по шагам определять, кто есть кто. Первым, всегда прибегал на работу зам Рафик-абый Юнусов. Он не топал, только коленки предательски щёлкали да поскрипывали половицы. Настоящий трудоголик!

Потом подходила Гульсира Гайнанова – это был образец татарской женщины: всегда выслушает, поддержит, мягко разрулит ситуацию, а ещё и накормит. У неё в редакционной кладовке была и картошечка, и гусиное сало, и конина вяленая, а ещё медок с пасеки… Она шла плавно, но всё роняла связку ключей, так как руки оттягивали авоськи.

Третьим, проносился Фаиз Зулькарнай. Кажется, он не умел ходить как обычные люди, он летал! Отпирал дверь и тут же брался за телефонную трубку. Потом друг за другом, стайкой, подтягивались остальные. Вспоминаю, как высекала подковками искру корректор Диляра – она маршировала как гренадёр. Дворник Ринат усмехался: «Кызым, асфальтны бызма!»*

Предпоследним шествовал поэт Ркаил Зайдулла, он шёл не спеша, вальяжно, кого-то громко матеря. Всей своей жизнью он как бы укорял зама Рафика Юнусова в праведности, которая зиждилась на кефире, овсянке и пробежках по утрам. Ркаил – был розовощёк и светился радостью, а Рафик-абый – мелькал в коридоре тенью и был классическим портретом критика-язвенника.

Ну, и самой последней незаметно в редакцию проскальзывала поэтесса Роза Кожевникова. В нарастающей какофонии звуков, её шаги были и вовсе не слышны. Да и каблуков она никогда не носила. Только лодочки.

Мне кажется, Зулькарнай понимал, что редакция – это маленький «сумасшедший дом», единство разностей, сочетание не сочетаемого. Он не захлопывал двери перед хмельными сквознячками, которые время от времени врывались в гости с улицы и разбрасывали скучные рукописи по полу. Зато взамен они оставляли свои – мятые, исписанные набекрень, забрызганные молодой кровью Бахуса, который облюбовал татарский Парнас. Но в этих бумажках, продырявленных и зажёванных печатной машинкой, дышала весна!

Была в нём какая-то мужская мягкость, как грань интеллигентности. Ни разу не видел его в ярости. Хотя несколько раз, давал ему повод показать свой «командный голос». Как-то вызывает он меня к себе, а там сидит какой-то растерянный Амирхан Еники и тычет пальцем в только что вышедший журнал. Оказалось, что виной всему мой небрежный перевод на русский его статьи. Фаиз Зулькарнай успокаивал классика, а когда тот ушёл, сказал мне: «Что ж поделать, с кем не бывает!» Но с этого дня, он стал вычитывать мои переводы. Правки вносил незаметно в корректуру, не стыдя прилюдно. Такой вот был человек…

Перед той роковой поездкой в родную деревню на сенокос, из которой он уже живым не вернулся, за день или два, он пригласил меня к себе в кабинет и сказал: «Давай, думай, над приложением к журналу. Выпускать будем на русском и татарском. Даю тебе суверенитет! Сколько унесёшь?»

До этого мы выпускали вкладыш и поэтому название уже было готово: «Свободная Zone», по-татарски «Ирекле биляма». Это был суверенитет в журнальном варианте. Я привлёк безбашенных журналистов и художников (одним из них был сын Батуллы от русской жены, который называл себя Панкишем и считался «отцом татарской пылесосной живописи»). И дело пошло, поехало. Вскоре в редакцию полетели разгневанные письма со всех концов Татарстана и даже Ближнего Зарубежья. Было много недовольных нашей смелостью, зато подписка выросла! Кульминация – это, когда Фаиза Зулькарная и меня приехали бить из… Ташкента некие бородатые люди. Их чувства были оскорблены нашими публикациями. Я спрятался за шкаф, но вышла татарская женщина Гульсира и… накормила незваных гостей. Те солоно похлебавши, уехали.

А потом мы всей редакцией полетели в Кишинёв. Эх, были времена! Взяли и махнули, вдогонку за летом. Это нам в обкоме устроили за хорошие результаты подписной компании. Общий тираж татарского и русского издания тогда достиг цифры в 120.000!

Казань в те годы уже изнывала от горбачёвского сухого закона и употребляла всякую дрянь, а там… Бахус качался в гамаке, сплетённом из виноградной лозы, и масляными глазами мазал проходивших молдаванок. Мы покупали жареные каштаны и домашнее вино, а Фаиз всё исчезал куда-то с диктофоном. Оказывается, пока мы упивались жизнью, он ездил в палаточный лагерь к гагаузам – потомкам древних болгар. Они тогда устраивали в Кишинёве демонстрации, требуя себе автономии.

Мы проехали всю республику с севера на юг и застали последние мирные дни под ласковым октябрьским солнцем таких городов, как Дубоссары, Бендеры и Тирасполь. Как только добрались до Одессы, в Приднестровье началась война.

*Вы к кому? (тат.)

*Доченька, не порть асфальт! (тат.)

Озеро Газинура

Был июнь и мы всей редакцией оказались на даче у поэта Газинура Мурата. Не помню повод, может быть чьё-то день рожденье… Приехали в Киндери, прошли сосновый лесок насквозь и вышли к ржавой калитке, за которой белели некрашеные срубы новеньких дач. Там образовалось нечто вроде татарского «Переделкино», рядом теснились дома Газинура, Лябиба Лерона, Ркаила Зайдуллы, ещё кого-то. Под ногами хрустела золотистая стружка из-под рубанка. Доски и шифер лежали на участках. Огороды заросли травой, правда, кое-где проглядывали стрелки лука и чеснока…

Газинур, разжигая мангал, успевал что-то на ходу приколотить, подправить… Не мог расслабиться, не в гостях же! Накрыли газеткой шаткий столик в саду. Между кружек проглядывал Ельцин с волчьим оскалом, поднявший в приветствии кулак. Сидели шумно. Бориса Николаевича в конце тоже не забыли: угостили водкой, залили маслом из-под шпрот.

Ближе к вечеру, поэт вспомнил, что рядом существует озеро. Он воскликнул «Гениально! Грандиозно!» и надел плавки. В голове у меня заплескалось озеро – большое, прозрачное, карстовое. И народ пошёл за поэтом. Идём пять минут, десять. Газинур: «Гениально! Грандиозно!» Полчаса. Толпа стала роптать. Сначала в женщин вкралось сомнение, не заблудились ли? Нет, он уверен в себе – бодро шагает.

Наконец, через час дошли. И я увидел крутой песчаный обрыв, корабельные сосны –полукругом, а внизу заросшую ряской лужицу, в которой по колено стояли подростки. Но, глядя на радостного Газинура, я понял, что это действительно ОЗЕРО, то есть таким оно было когда-то. И поэт запомнил его образ, отражающий в себе Небо! Может быть, впервые он оказался здесь ночью, когда в воде шипели угольки звезд, и казалось, что ныряешь в Космос?!

Газинур смеялся, он зачерпывал ладонью гроздь созвездий и подбрасывал вверх. И пусть теперь озеро превратилось в лужу с головастиками, разве это важно? Прошлое иногда бывает существеннее, чем настоящее.

Муза Нияза

Нияз Акмал, получив гонорар, зазвал меня в гости. Жил он неподалёку от редакции, рядом с музеем Ленина. Купеческий двухэтажный дом со скрипучей лестницей. Внутри приятная прохлада, какую может дать в знойный день только старый дом из дерева.

Запомнилось, сидим в сумрачной комнате похожей на пенал. Попахивает сладким портвейном и дымком «Астры». Внезапный порыв ветра в оконце и все эти «грешные» запахи быстро сметает тонкое благоухание влажной от прошумевшего ливня липы.

В соседней комнате невидимая огрызалась жена. Поначалу он не обращал на неё никакого внимания. Но женщины знают секрет, как растревожить мужчину. Нияз, раскрыв свежий номер журнала «Идел», под вопли супруги, читал мне свои стихи. Время от времени, он стучал кулаком в стену, и кричал ей: «Акырма, сука!» После чего, как ни в чем не бывало, продолжал. Стихи были посвящены любимой, то есть, той, которая рыдала за стеной. Стихи кончились, портвейн тоже, и я ушёл…

Слон и мыши

Поэта Ркаила Зайдуллу не назовешь хворостинкой. Он – большой, основательный. Как-то, возвращаясь поздно вечером домой, набрёл Ркаил на свору недоносков. Это тщедушная городская шпана, безликая, как стая крыс. Попросили закурить… Он сунул руку в карман и в это время почувствовал слабый удар в скулу. Потом ещё и ещё…

Через минуту Ркаил своим кулаком как кувалдой уже рассекал морозный воздух. Но мазал и мазал. Слишком мелковат был враг для его комплекции. В тот момент он, наверное, был похож на разъярённого бенгальского слона, который метит ногой в мышь.

В том вихре, который поднял Ркаил, шпану вообще невозможно было разглядеть. Кто-то из них сорвал с него шапку, кто-то царапнул коготками по щеке… Вмиг подворотня опустела. Поэт, матюгаясь, добрёл до своего подъезда, не зная, что за ним следят красные глазки. Вставил ключ в замок, включил свет на кухне и тут услышал звон разбитого стекла… Отомстили!

Злобой кипел целую неделю, подходил к письменному столу и комкал чистые листы. Эти крысята не только спёрли шапку, они ещё украли у него дюжину стихов, которые он так и не написал…

Буа театры Казахстандагы халыкара фестивальдә Татарстан данын яклаячак
1 апрель 2019, 10:09 , Фото: Салават Камалетдинов/архив
Буа театры Казахстандагы халыкара фестивальдә Татарстан данын яклаячак

(Казан, 1 апрель, “Татар-информ”). Буа Дәүләт драма театры Актүбә шәһәренә нигез салынуга 150 ел тулу уңаеннан уздырыла торган Халыкара эксперементаль спектакльләр фестивалендә катнашачак. Бу хакта Актүбә татарлары һәм башкортларының “Шатлык” этно-мәдәни берләшмәсе хәбәр итә.

Буа театры фестивальгә Ркаил Зәйдулла әсәре буенча сәхнәләштерелгән “Абага” спектаклен алып барачак.

Фестиваль 16-21 апрель көннәрендә узачак. Анда Казахстан театрларынан тыш, Кыргызстан, Үзбәкстан, Әрмәнстан театрлары катнашулары көтелә. Артистлар өчен иҗади лабораторияләр оештыру күздә тотыла.